Dzisiaj wy, jutro my. „Ptaki śpiewają w Kigali” – Joanna Kos-Krauze, Krzysztof Krauze

Ptaki śpiewają w Kigali
Ptaki śpiewają w Kigali, fragment plakatu

Ptaki śpiewają w Kigali – reż. Joanna Kos-Krauze, Krzysztof Krauze, Polska, 2017

  • DLA KOGO – dla tych, którym przyszłość naszego świata nie jest obojętna, którzy sięgają głębiej, dalej, poza horyzont
  • PO CO – by się zastanowić, zreflektować i nie ignorować
  • MOJA OCENA – 8/6
Bezwzględność natury

Natura jest okrutna. Człowiek doświadcza rzeczy niewyobrażalnych, jego świat się zapada, kończy, umiera, a natura przechodzi nad tym do porządku dziennego. Ptaki znów zaczynają śpiewać. To okrucieństwo natury, które zadaje dodatkowy ból ignorowaniem naszej egzystencji, niesie jednak nadzieję – po końcu świata życie jest[1].

Refleksja nad kondycją człowieka i świata

Okoliczności

Obawiałam się, że okoliczności jakie towarzyszą filmowi Ptaki śpiewają w Kigali w pewien sposób wymuszają uznanie dla najnowszego obrazu małżeństwa Joanny Kos-Krauze i Krzysztofa Krauze. Z ulgą więc wyszłam z kina, gdyż dostałam więcej niż miałam nadzieję dostać.

Ptaki śpiewają w Kigali to ostatni film Krzysztofa Krauze i jednocześnie samodzielny debiut reżyserski Joanny Kos-Krauze[2]. Sytuacja więc niecodzienna. Joanna Kos-Krauze zawsze była, jednak zawsze krok z tyłu. Tym razem jednak role się zmieniły. Tym razem to ona stanęła na pierwszej linii frontu. Musiała.

Film powstawał przez wiele lat. Okoliczności dramatycznie się zmieniały (w 2014 roku zmarł Krzysztof Krauze, a w 2016 Krzysztof Ptak, jeden z operatorów). Istniała więc obawa, że obraz będzie niespójny i rwany. Nic z tych rzeczy. Prawdę mówiąc nieco mi wstyd, że podawałam w wątpliwość kunszt reżyserki, która film dokończyła i w istocie zrealizowała, że nie ufałam jej intuicji i talentowi. Dramatyczne okoliczności być może miały wpływ (choćby nieuświadomiony) na klimat powstałego obrazu, z pewnością zaś przyczyniły się do powstania dzieła odmiennego od dotychczasowych dokonań Krauzów. To oczywiste. Powstał film Joanny Kos-Krauze. Mądry, subtelny, ważny.

Symbol bezczynności

Ludobójstwo w Rwandzie, trwające około stu dni, od 6 kwietnia roku 1994 do lipca, podczas którego ludność Hutu dokonała rzezi na swych sąsiadach, braciach z plemienia Tutsi, które zapisało się w historii świata jako symbol jednej z największych porażek ONZ, wyrzut sumienia państw Zachodu, które nie zrobiły nic, by zapobiec eskalacji zbrodni, wstydliwy symbol bezczynności świata, które „zaowocowało” ponad milionem ofiar, też wzrostem populacji sępów, wyginięciem pozostałych gatunków ptaków oraz przeraźliwą ciszą jest punktem wyjścia, źródłem obrazu, z którego wypływa opowieść indywidualna, a przy tym bardzo uniwersalna i bardzo à propos.

Tam nie chciano swoich, tu obcych

Polska badaczka (Jowita Budnik), ornitolog, w latach dziewięćdziesiątych badała w Rwandzie wraz z tamtejszymi naukowcami spadek populacji sępów. Anna stała się świadkiem ludobójstwa, podczas którego zginęli ci, u których mieszkała, z którymi żyła i pracowała. Wkrótce uciekła z tego kraju utopionego w ludzkiej krwi i powróciła do Polski. Nie przyjechała jednak sama. Wraz z nią przybyła córka przyjaciół z plemienia Tutsi – Claudin (Eliane Umuhire), którą Anna ocaliła z zagłady – przemyciła w swym aucie, przekraczając granicę Rwandy i umożliwiła jej przyjazd do swojej wolnej ojczyzny.

W Polsce, z dala od piekła, które ludzie ludziom zgotowali, kobiety mogły odetchnąć, gdyż tutaj brat nie stał nad bratem z maczetą. Niestety, nie tylko demony niedawnej przeszłości spokój uniemożliwiały. Tam nie chciano swoich, tu obcych.

Bohaterkami filmu są te dwie kobiety – wielowymiarowe postacie, które los zetknął ze sobą w miarę spokojnej jeszcze wówczas Afryce. Podczas rzezi, Claudin postawiła Annę niejako pod ścianą, przed faktem dokonanym. Obie więc, skazane na siebie, ruszyły ku lepszemu. Łączy je wspólna niewyobrażalna tragedia. Trauma, której zaznały umożliwia im trwać razem, paradoksalnie jednak też dzieli je, bo przypomina o koszmarze czasu minionego i nie pozwala im egzystować we wspólnej teraźniejszości.

Kobiety są sobie najbliższe, łączy je głęboka być może nawet nieuświadomiona więź, choć jedna drugiej nie może znieść, mają do siebie nawzajem pretensje, jedna drugą oskarża bardziej gestem niż słowem, bo słowa w istocie zostają niewypowiedziane. Ich relacja jest trudna, gwałtowna, pełna napięć i emocji.

Trzeba przyznać, że od bohaterek dzieli widza dystans, który jest nie do pokonania. Kobiety są wycofane, zamknięte w swoim świecie, nie dopuszczają widza do siebie. Jest on skazany więc na domysły, przypuszczenia, jego wiedza na temat ich rzeczywistości jest znikoma. Sprowadzony został do roli podglądacza. Zza węgła więc obserwuje je i przysłuchuje się ich oszczędnym, wymuszonym niejako rozmowom.

Zabiegi formalne

Specyficzne kadrowanie, zza pleców, fragmentaryczne odsłanianie świata przedstawionego, jego bohaterów, przyglądanie się im i podsłuchiwanie ich przez szparę w drzwiach, czy sceny rozgrywające się w ogóle poza kadrem, statyczność ujęć, długość wyciszonych scen, uwydatniają tragizm, traumę, którą kobiety przeżyły, z którą wciąż się zmagają. Wszelkie te formalne rozwiązania, poza tym, że są ciekawe artystycznie, to nie są sztuką dla sztuki, służą czemuś znacznie poważniejszemu i istotniejszemu – nadają odpowiedniego ciężaru sprawom, którym Krauze poświęciła swój film.

Inny

Pamięć sprawia, że życie w bezpiecznej Polsce jest niemożliwe. To jednak nie wszystko. Pojawia się tu też inna kwestia, która utrudnia im iść przed siebie – brak przygotowania państwa i społeczeństwa (wrogość wobec innych) na przyjęcie uchodźców. Dwa dialogi – Anny z pracownikiem ośrodka dla uchodźców i Claudin z policją – doskonale to obrazują. I choć sprawa dotyczy czasu minionego, to równie dobrze możemy odnieść to do naszego teraz. Dlatego między innymi film opowiadający o przeszłości, okazuje się tak bardzo aktualny.

Status uchodźcy

Claudin jest uchodźcą z kraju ogarniętego wojną. Udało jej się uciec spod topora kata. Trafiła do bezpiecznego świata, do którego jednak wcale trafić nie chciała, bo przecież uchodźcą nigdy nie jest się z wyboru, uchodźca przecież jest zmuszony do opuszczenia swojego kraju przez okoliczności, które są od niego niezależne[3]. Chciała przeżyć, ale mogła niestety tylko poza swoją ojczyzną.

Bezpieczny kraj, jaki by nie był, nie mógł być spełnieniem marzeń, gdyż był światem obcym, w którym uchodźca, po traumatycznych doświadczeniach, niewyobrażalnym cierpieniu, wyrwany ze swojej rzeczywistości, oderwany od swoich bliskich, od tego co znał, co kochał, czuje się jak obywatel trzeciej kategorii, inny, zbędny, pozbawiony racji bytu, obcy, wrogi. Nie ma swojej rodziny, nie rozumie języka, którym mówią wszyscy wkoło, nie ma swojego miejsca, dachu nad głową, nie ma dokąd iść, ani co ze sobą zrobić. Trwa w zawieszeniu, ogarnia go marazm. Nie może poczuć się bezpiecznie, mimo że oprawcy nie czają się za rogiem. Nie jest w stanie przystosować się, odnaleźć w nowych warunkach, w nowej rzeczywistości. Zrozumiałe więc i usprawiedliwione wydaje się jego zachowanie – nieprzyjemne, agresywne, wrogie, pełne frustracji.

Profetyzm

Film wpisuje się w nasze dzisiaj. Ten kontekst nie był zamierzony, samo życie go dopisało. Teraźniejszość pokazuje, że nie tylko Polska, ale i cała Europa wciąż nie są gotowe na przyjęcie obcych, którzy zmieniają oblicze tej części świata. Ryszard Kapuściński podkreślał, że spotkanie z Innym będzie wyzwaniem XXI wieku[4], że wiek XXI będzie wiekiem Innego. Nie musieliśmy długo czekać, by się przekonać, że miał rację. Inny jest istotnym problemem kulturowym dzisiejszej Europy, ale i etycznym każdego pojedynczego człowieka[5]. Reporter przypominał, że stosunki z Innymi mogą przybrać różną formę – ich efektem może być konflikt, izolacja bądź wymiana i dialog. Od nas, przynajmniej na tym podstawowym poziomie, zależy jakie efekty przyniesie spotkanie z Innym w najbliższej przyszłości.

Przyszłość nasza

Historia ludzkości pokazuje, że człowiek niczego się nie nauczył, bo piekło na ziemi nieustannie się powtarza, w różnym czasie i w różnej przestrzeni… – zagłada Żydów, rzeź Tutsi w Rwandzie, masowe mordy dokonane przez Czerwonych Khmerów w Kambodży czy tragedia Ormian w Imperium Osmańskim, Sudan Południowy, Syria, Birma…[6]. Co więc nas czeka?

Joanna Kos-Krauze zwraca uwagę, że ludobójstwa na poziomie emocji nie sposób pojąć, zrozumieć, rozłożyć na czynniki pierwsze, ale już na poziomie procesów społecznych, ekonomicznych, politycznych, prawnych tak. Bo do ludobójstwa nie dochodzi z dnia na dzień. Ono zawsze jest skrupulatnie przygotowywane i, zdaniem twórców filmu, zaczyna się od słów. Zaniża się samoocenę, wprowadza wpisy w dowodach, rozdaje paski, przegrupowuje, szykuje się psychicznie świadków i morderców. Należy więc bacznie obserwować to, co wokół nas się dzieje i takie sygnały wyłapywać[7].

Poszukiwanie nauczyciela i mistrza

W Ptakach… opowieść zaczyna się tam, gdzie zwykle się kończy. Nie zobaczymy więc samego ludobójstwa, rozlewu krwi, maczet w ruchu. Nie otrzymamy też analizy konfliktu, złożoności procesów, które doprowadziły do zagłady. Zobaczymy zaś to, co następuje później – życie po końcu świata, psychiczne tego konsekwencje. Rzeź jest tu przeszłością. Jednak przeszłością, której nie da się zapomnieć, od której nie można uciec. Bo pozostawia po sobie nie tylko ból, ale i pustkę, której nic nie zdoła wypełnić. I w filmie najistotniejszy jest człowiek poszczególny, który z tej masakry ocalał, który widział „człowieka który był jeden/ występny i cnotliwy”[8], który po końcu świata szuka „nauczyciela i mistrza”[9], by „przywrócił […] wzrok słuch i mowę”[10], by jeszcze raz nazwał „rzeczy i pojęcia”, by oddzielił „światło od ciemności”[11].

Doskonała symbioza

Film nie jest łatwy w odbiorze nie tylko ze względu na treść, ale i ze względu na formę, która treść uzupełnia. Tu treść i forma istnieją w doskonałej symbiozie. To film niespieszny, minimalistyczny, wyciszony, subtelny, ze szczątkową fabułą, pozornie pozbawionym akcji, z długimi statycznymi ujęciami, licznymi niedopowiedzeniami, ukrytymi znaczeniami. To kino psychologiczne, w którym wszystko rozgrywa się w wymiarze psychiczny, w którym spojrzenia i gesty mówią najwięcej.

Istotność obrazu

Obraz jest bardzo refleksyjny i poetycki, co nie przeszkadza mu też być filmem wręcz publicystycznym. Z pewnością nie jest dla masowego widza, ale jego udział na wielu międzynarodowych festiwalach dowodzi, że to bardzo istotny dziś film, bo niewątpliwie jest efektem głębokiej refleksji nad współczesnością, nad kondycją dzisiejszego człowieka.


[1] Joanna Kos-Krauze, Aleksandra Pawlicka, Jest życie po końcu świata, Kraków 2017.

[2] Bartosz Staszczyszyn, Joanna Kos-Krauze, opublikowane 12.11.2013, http://culture.pl/pl/tworca/joanna-kos-krauze, dostęp 30.10.2017.

[3] Aleksandra Nowak, Wywiad: Joanna Kos-Krauze, opublikowano 17.09.2017, http://www.entertheroom.pl/life/22-wywiady/7363-wywiad-joanna-kos-krauze, dostęp 30.10.2017.

[4] Ryszard Kapuściński, Ten Inny, Kraków 2006.

[5] Katarzyna Stelmach, Ryszard Kapuściński – „Ten Inny” – recenzja, opublikowano 19.01.2007, https://histmag.org/Ryszard-Kapuscinski-Ten-Inny-recenzja-880, dostęp 30.10.2017.

[6] Barbara Hollender, Reżyserka Joanna Kos-Krauze mówi Barbarze Hollender o przesłaniu filmu „Ptaki śpiewają w Kigali” i pożegnaniu męża, opublikowano 18.09.2017, http://www.entertheroom.pl/life/22-wywiady/7363-wywiad-joanna-kos-krauze, dostęp 30.10.2017.

[7] Ibidem.

[8] Tadeusza Różewicza, Ocalony, w, Niepokój, Kraków 1947.

[9] Ibidem.

[10] Ibidem.

[11] Ibidem.

Pulitzery, Bookery… – Niespełniona odyseja. „Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki” – Colson Whitehead

Kolej podziemnaTytuł – Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki

Autor – Colson Whitehead

Tłumaczenie – Rafał Lisowski

Wydawnictwo – Albatros

Rok – 2017

  • DLA KOGO – dla wielbicieli literatury, kultury i historii amerykańskiej, dla łowców nagród, dla fanów Baraka Obamy i Oprahy Winfrey, dla interesujących się niewolnictwem, rasizmem, dyskryminacja wszelaką, dla fanów dobrej literatury po prostu
  • PO CO – by wiedzieć, by zrozumieć, by poznać
  • MOJA OCENA – 4/6
Kunta Kinte i inni 

Ruch abolicjonistyczny ciekawił mnie jeszcze zanim dowiedziałam się co to takiego ten abolicjonizm. Seriale takie jak Niewolnica Izaura, Północ-Południe czy Korzenie widać zrobiły swoje. I to, że sięgnęłam po powieść Kolej podziemna. Czarna krew Ameryki Colsona Whiteheada* było u nie wręcz naturalnym odruchem. Nie z powodu gradu nagród i słyszanych wszem i wobec zachwytów. Choć niestety, szum wokół książki wykrzywił nieco jej odbiór.

Pulitzer za „wymieszanie realizmu i alegorii

Smak goryczy

Jedno z przykazań profesora Leszka Kołakowskiego brzmi: Chcieć niezbyt wiele. Prawda. Sprawdzone. Wielokrotnie nawet. Też przy okazji książki Kolej podziemna Colsona Whiteheada. Gdyby o książce nikt nic nie mówił, nie byłoby oczekiwań. Zasiadłabym do lektury otwarta na to, co przyniesie. Stało się jednak inaczej. Mówiono już o niej od jesieni 2016 roku przy okazji ogłoszenia laureatów National Book Awards za 2016 rok – Whiteheada ze swoją Koleją był jednym z nich. Później, w styczniu 2017 roku zapowiedziano polską premierę powieści na maj. W kwietniu zaś Whitehead został laureatem nagrody Pulitzera (do tej pory tylko Kroniki portowe Annie Proulx zdobył obie nagrody). Po tym wyróżnieniu Kolej nie schodziła już z języków. Wkrótce też, amerykański tygodnik „Time”, wpisał autora na listę stu najbardziej wpływowych ludzi na świecie. Zaczęto wkrótce mówić o serialu, którego realizację miał się zająć uhonorowany twórca (Barry Jenkins).

Nastał w końcu czerwiec i powieść ukazała się w Polsce. Podsycanie nastrojów trwało zatem ponad pół roku. Z każdym niemalże miesiącem temperatura rosła. Razem z nią i oczekiwania. Z pewnością gdyby nie fakt, że książka znajdowała się w kręgu moich zainteresowań ze względu na swą problematykę, to z pewnością te wszystkie ochy i achy raczej zraziłyby mnie, niż zachęciły. A tak, apetyt rósł z każdą zasłyszaną opinią. W końcu nadeszły chwile wyczekiwanej lektury.

W takim przypadku mogłam doświadczyć tylko jednego – rozczarowania. Choćby nie wiem jak powieść byłaby dobra, to niczego innego przynieść nie mogła. Należało odczekać, zapomnieć, by zasiąść do czytania bez oczekiwań, nadziei, jedynie z ciekawością! Potrzebowałam więc nieco czasu, by się otrząsnąć i przestać pamiętać o oczekiwaniach – słowem, by wymazać prehistorię Kolei. Niestety. Posmak zawiedzionych oczekiwań pozostał.

Ważność

Whiteheada w swej powieści zmierzył się z jednym z ważniejszych tematów Ameryki. Pozornie tylko dotyczącym przeszłości (książka Ku Klux Klan. Tu mieszka miłość Katarzyny Surmiak-Domańskiej doskonale to pokazuje).

Niewolnictwo dla pisarza, Afroamerykanina, potomka niewolników, to temat szczególny, to sprawa osobista. Pomysł na tę powieść zrodził się wiele lat temu (w 2000 roku). Autor musiał jednak dojrzeć jako mężczyzna i twórca, by stawić mu czoła. Opublikował pięć powieści, nim zabrał się za realizację swego najlepszego jak się okazało później pomysłu.

Etykietki, łatki

Było już wielu takich, którzy mierzyli się z tą jakże trudną i bolesną sprawą. Jednak efekt działań Whiteheada zaskakuje, żeby nie powiedzieć, że wprawia w konsternację. Powieść bowiem z jednej strony wymyka się etykietom wszelakim, z drugiej zaś można przypiąć jej każdą łatkę. Dowodem jest choćby nagroda za najlepszą powieść… science fiction roku 2016 (rozumianej jako historia alternatywna – potraktowanie metafory dosłownie; poza tym nauka to nie tylko technologia i inżynieria, to też socjologia)[1]. W plebiscycie zaś Goodreads, największego na świecie portalu społecznościowego dla czytelników, powieść ta zwyciężyła w kategorii powieści historyczna[2]. Zatem zgodzić się trzeba, że to „niezwykła mieszanka dokumentalnej prawdy i najbardziej wymyślnej fikcji”[3].

Droga ku wolności

Kolej podziemna to historia Cory – nastoletniej niewolnicy żyjącej na południu USA, w stanie Georgia, na jednej z plantacji bawełny, która pewnego dnia postanawia zbiec. I ta właśnie ucieczka – droga ku wolności – wypełnia opowieść Whiteheada.

Cora była niewolnicą w trzecim pokoleniu. Dziewczynka, porzucona przez matkę (ta zdołała z plantacji zbiec), musiała samotnie stawić czoła okrutnej rzeczywistości. Była twarda, nie dawała się. Walczyła o siebie, ale walka ta z góry skazana była na porażkę. Pogardzana przez towarzyszy niedoli, została zepchnięta na najniższy szczebel hierarchii panującej wśród niewolników. Każdy, właściciel, zarządca, nadzorca, pozostali niewolnicy gardzili nią. Kiedy więc jeden z nowoprzybyłych na plantację niewolników postanowił zbiec i zaproponował Corze wspólną ucieczkę (uznając, że przyniesie mu szczęście, gdyż była ma geny tej, która zyskała wolność), ta w pierwszym odruchu odmówiła. Trzy tygodnie później, kiedy propozycja została ponowiona, Cora rozumiejąc, że na plantacji będzie jej coraz trudniej, przystała na nią, zdając sobie sprawę z ogromnego ryzyka. Wiedziała jedynak, że to dla niej  jedyna szansa.

Przemierzając kolejne stany – Georgię, Karolinę Południową i Północną, Tennessee – próbując dotrzeć do lepszego świata, ucieka przed pościgiem najlepszego w kraju łowcy niewolników, który postawił sobie za punkt honoru schwytanie Cory, gdyż była córką tej, która przyczyniła się do jego porażki – jako jedyna zdołała mu zbiec.

Miszmasz

Kolej zatem to powieść drogi, też powieść przygodowa, historyczna nawet, co sugerowałoby od razu, że mamy do czynienia z powieścią realistyczną. Nic bardziej mylnego. O ile problematyka/ treść dotyczy kwestii jak najbardziej realnych, wydarzeń, które miały miejsce w konkretnym czasie i konkretnej przestrzeni, dotyczy więc prawdy, to już sposób realizacji/ forma jest rodem z powieści fantastycznej. I zapewne to stanowi o jej osobliwości.

Dla kogoś, komu obcy jest temat ruchu abolicjonistycznego opowieść Whiteheada nie przekroczy granic realizmu, będzie powieścią dosłowną. Dla niego Cora wsiada w wagon kolei podziemnej, tajemnicze i prymitywne metro XIX wieku, przemierza poszczególne stany, by ziścił się jej sen o wolności, american dream.

Dziecięca wizja

Można powiedzieć, że formalny zabieg zastosowany przez pisarza był wyjściem na przeciw swym dziecięcym oczekiwaniom. Bo dla małego Whiteheada kolej podziemna była realnym bytem[4]. Gdy dowiedział się, że nie było to prawdziwe metro, doświadczył rozczarowania. Uczucie musiało być bardzo intensywne skoro po latach powrócił do tej dziecięcej wizji.

Kolej podziemna

W rzeczywistości kolej podziemna (ang. Underground Railroad) nie była bytem materialnym. Jest to jeden wielki symbol, metafora utworzonej przez abolicjonistów przed wojną secesyjną sieci przerzutowej zbiegłych czarnych niewolników, to szlak bezpiecznych kryjówek i kontaktów dla niewolników uciekających z amerykańskiego Południa na Północ, aż po Kanadę i Meksyk. „Na ten skomplikowany system ucieczkowy składały się drogi, tunele, szlaki, bezpieczne kryjówki, ale też ludzie – przewodnicy, sponsorzy, zarówno organizacje, jak i społeczności. Nazewnictwo kolejowe tworzyło tajny kod, jakim posługiwali się uciekinierzy i abolicjoniści. Do sekretnego języka dochodził też system tajnych znaków graficznych. Kolej podziemna jednoczyła czarnych i białych w walce o wolność, godność i prawa człowieka”[5]. Nie mamy więc do czynienia z koleją w dosłownym tego słowa znaczeniu.

Odkrycie tego faktu przez Whiteheada leży więc u podstaw Kolei. Autor wizję lat najmłodszych przeniósł na karty swej powieści. Wyszło mu to, trzeba przyznać, znakomicie. Opowiedział o symbolu, amerykańskim micie dosłownie, oddając w ten sposób jego istotę. Pomysł godny najważniejszych laurów. Jego realizacja też, ale… O tym za chwilę.

Prawda w szczególny sposób pojęta

Wspomniałam, że mamy do czynienia z powieścią historyczną, należy to jednak dookreślić, by nie było nieporozumień. Nie chodzi tu o dokument, potwierdzający fakty. Mamy do czynienia z prawdą w szczególny sposób pojętą. Motto autora – „nawet jeśli nie będę trzymać się faktów, będę trzymać się prawdy”[6] –  zdradza jego pojmowanie tej kwestii. Chodziło o trzymanie się prawdy, nie faktów. „To nie powieść historyczna, ale powieść o historii” – podkreślił Whitehead, usprawiedliwiając swe poczynania[7]. W powieści tej bowiem odnajdziemy elementy niezgodne z prawdą historyczną, co nie znaczy, że Kolej zadaje kłam rzeczywistości. Być może takie podejście do prawdy, nazwijmy je delikatnie niezobowiązujące, wyda się komuś manipulacją, wprowadzaniem w błąd, po prostu złe. Ale przecież nie chodzi o literaturę faktu. Czyż od prawdy 1:1 w literaturze pięknej nie wydaje się ważniejsza prawda szerzej pojęta, ogólna – jej waga, istotność, doniosłość?

Z tradycji to, co najlepsze

W tym celu, by zrealizować swój zamysł, autor pomieszał dwa porządki – realistyczny i fantastyczny, fakty historyczne i fantazję – traktując je w ten sam sposób. W pamięci miał, co sam podkreśla, rozwiązania formalne Stu lat samotności Gabriela Garcíí Márqueza i Podróży Guliwera Jonathana Swifta[8]. Hm…

W powieściach tych, efektem pomieszania wspomnianych nieprzystających do siebie porządków jest ich współistnienie. Tu natomiast jeden pochłonął drugi. Tam magia wpisana była w świat rzeczywisty, bytując na tych samych prawach, tu jest dewaluowana, zasłaniana, by mogła udawać realność. Rzeczywistość zostaje zakłamana. I to jest moje ale – mój zarzut pod adresem tej uhonorowanej powieści, który sprawia, że jej ważność zostaje zachwiana. Świat przedstawiony wraz ze swoimi bohaterami przez to nie przekonuje czytelnika (mnie) , nie jest wiarygodny, nie wierzy on w niego. To wszystko jest doskonale skrojone, dopracowane, wycyzelowane wręcz w każdym szczególe, jednak w tę rzeczywistość nie udaje się czytelnikowi wejść, nie wciąga, pozostawiając go z boku, bez emocji.

Niespełnienie

A miało być tak pięknie! Cora, niczym mityczny Odyseusz lub swiftowski Guliwer, miała jak sugerował wydawca, odwiedzać w swojej podróży kolejne krainy, z których każda przerażała i zadziwia bardziej niż poprzednia. Miała poszukiwać bezpiecznej przyszłości, ale też rozprawiać się z przeszłością, która wciąż była dla niej więzieniem. Miała, poznając samą siebie, dowiedzieć się sporo o ludzkości jako takiej[9]. Miało być… Jest natomiast grupa aktorów, która w sztucznych dekoracjach odgrywa tylko, choć doskonale, to mechanicznie jakieś z góry przypisane jej role.

Doświadczenie wspólne

Teoretycznie, podążając w głąb Kolei po drodze, możemy się zagubić… Teoretycznie możemy się złapać bowiem na tym, o czym Surmiak mówiła w rozmowie z Whiteheadem, że już nie wiemy czy jesteśmy w pierwszej połowie XIX wieku w USA, czy w pierwszej połowie XX wieku w środkowej Europie, czy może w czasach feudalnych. Czy chodzi o Afrykanów, czy o Żydów, a może o poddanych chłopów. Teoretycznie uzasadnione też wydają się nawet skojarzenia z Bośnią czy Syrią[10]. Bo, jak mówi sam autor, supremacja wczoraj czy dziś, tam czy tu jest taka sama, zawsze i wszędzie. Prawda Whiteheada okazałaby się zatem doświadczeniem wspólnym. Tyle, że doświadczenie lektury Kolei tego praktycznie nie przynosi. A szkoda, bo nienasyconemu czytelnikowi (mnie) chciałoby się zatracić… Po dobrnięciu do ostatniej strony, po zastanowieniu, na szczęście jednak, możemy tego wszystkiego się doszukać, co stanowi wartość samą w sobie – zapewnia powieści sporą siłę rażenia.

Dlatego, odpowiadając na nasuwające się pytanie: Czy warto sięgnąć po tę nagrodzoną Pulitzerem powieść?, odpowiadam, że mimo wszystko warto!

* Tytuł oryginalny – The Undeground Railroad, rok pierwszego wydania – 2016, rok pierwszego wydania polskiego – 2017.


[1] „Kolej podziemna” Colsona Whiteheada z Nagrodą im. Arthura C. Clarke’a dla… najlepszej powieści science fiction, opublikowano 28.07.2017, http://booklips.pl/newsy/kolej-podziemna-colsona-whiteheada-z-nagroda-im-arthura-c-clarkea-dla-najlepszej-powiesci-science-fiction/, dostęp 17.10.2017.

[2] Najlepsze książki 2016 roku według czytelników z całego świata – znamy wyniki Goodreads Choice Awards, opublikowano 10.12.2016, http://booklips.pl/newsy/najlepsze-ksiazki-2016-roku-wedlug-czytelnikow-z-calego-swiata-znamy-wyniki-goodreads-choice-awards/, dostęp 17.10.2017.

[3] Nota od wydawcy, http://www.wydawnictwoalbatros.com/ksiazka,1713,3894,kolej-podziemna-czarna-krew-ameryki.html, dostęp 17.10.2017.

[4] „Kolej podziemna” Colsona Whiteheada – ucieczka z plantacji niewolników godna Nagrody Pulitzera i National Book Award, opublikowano 30.06.2017, http://booklips.pl/premiery-i-zapowiedzi/kolej-podziemna-colsona-whiteheada-ucieczka-z-plantacji-niewolnikow-godna-nagrody-pulitzera-i-national-book-award/, dostęp 17.10.2017.

[5] Nota od wydawcy, op. cit..

[6] Trzymam się prawdy, nie faktów – wywiad z Colsonem Whiteheadem, opublikowano 08.08.2017, http://booklips.pl/wywiady/trzymam-sie-prawdy-nie-faktow-wywiad-z-colsonem-whiteheadem/, dostęp 17.10.2017.

[7] Zagraj w zło i dobro. Z Colsonem Whiteheadem rozmawia Katarzyna Surmiak-Domańska, „Książki. Magazyn do czytania”, numer specjalny 1/2017.

[8] Ibidem.

[9] Nota od wydawcy, op. cit.

[10] Ibidem.