Gustaw Herling-Grudziński 2019

Rok 2019 – czas Gustawa Herlinga-Grudzińskiego!!!

Mija sto lat od narodzin autora „Innego świata”.

Mamy rok 2019 – rok, w którym Gustaw Herling-Grudziński obchodzi setne urodziny – 20 maja. Sejm Rzeczypospolitej uchwałą z 20 lipca 2018 roku z tej okazji ustanowił rok 2019 Rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Mamy więc sposobność przypomnieć sobie twórczość i sylwetkę nie tylko jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej literatury na emigracji, ale i jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku.

Życie

Gustaw Herling-Grudziński – prozaik, eseista, krytyk literacki, publicysta, tłumacz – urodził się 20 maja 1919 roku w Kielcach, w w dość zamożnej, spolonizowanej rodzinie żydowskiej.

Młodość

W rodzinnym mieście uczęszczał do gimnazjum im. Mikołaja Rej. Później, przez dwa lata, do wybuchu II wojny światowej, studiował polonistykę na wydziale Uniwersytetu Warszawskiego. Był też członkiem Warszawskiego Koła Polonistów.

Dorosłość

Po kampanii wrześniowej, w której nie brał udziału, zaangażował się w działalność konspiracyjną. Był współzałożycielem Polskiej Ludowej Armii Niepodległościowej (jednej z pierwszych organizacji konspiracyjnych). W listopadzie 1939 jako jej emisariusz, wyruszył na Litwę. Dotarł tylko do Lwowa, a następnie do Grodna. W marcu 1940 roku został aresztowany przez NKWD podczas próby przedostania się na Litwę. Po kilku tygodniach przesłuchań i śledztwa, oskarżono go o szpiegostwo na rzecz wywiadu niemieckiego i skazano na pięć lat więzienia.

Od czerwca do listopada 1940 roku przebywał w więzieniach w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, skąd został przeniesiony do obozu pracy w Jercewie koło Archangielska. Z obozu został zwolniony w 1942 roku na podstawie paktu Sikorski-Majski.

Po wyjściu na wolność wstąpił do Armii Polskiej generała Andersa, z którą przez Persję, Irak, Palestynę i Egipt dotarł do Włoch. W maju 1944 roku jako radiotelegrafista 3. Dywizji Strzelców Karpackich walczył w bitwie pod Monte Cassino, za co został odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari.

Po zakończeniu wojny przeniósł się do Rzymu. Był współzałożycielem Instytutu Literackiego i miesięcznika „Kultura”, członkiem rzymskiej sekcji polskiego Pen Clubu. Po przeniesieniu się do Londynu współpracował z tygodnikiem „Wiadomości”. Wkrótce, po śmierci żony, malarki Krystyny Domańskiej (Stojanowiskiej), przeniósł się do Monachium. Tam kierował działem kulturalnym w Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Pod koniec roku 1955, po poślubieniu Lidii Croce, córki włoskiego filozofa, na stałe zamieszkał w Neapolu. Tam zaś podjął wówczas współpracę z licznymi pismami oraz wznowił współpracę  z „Kulturą”.

Czynnie wspierał opozycję demokratyczną w Polsce. W latach dziewięćdziesiątych, gdy już przestał być pisarzem emigracyjnym, a stał się pisarzem polskim mieszkającym w Neapolu, rozpoczął współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym”, „Rzeczpospolitą” i „Więzią”.

Zmarł 4 czerwca 2000 roku w Neapolu.

Twórczość

Debiutował w 1935 reportażami w warszawskim piśmie „Kuźni Młodych”. Jego debiut książkowy miał zaś miejsce w 1945 roku. Opublikował wówczas pierwszy zbiór szkiców krytycznoliterackich „Żywi i umarli”. W 1951 wydał  najsłynniejsze swe dzieło – „Inny świat” – wspomnienia odzwierciedlające dramatyczne przeżycia autora z łagru, będące jednym z pierwszych i najdoskonalszych dzieł poświęconych temu problemowi, jakie powstały w literaturze światowej. Od roku 1971 prowadził „Dziennik pisany nocą”, drukowany na bieżąco w „Kulturze” – świadectwo rozmów z sobą, światem i Bogiem.

Za oficjalny polski debiut uznaje się zaś tom wydany w 1988 roku „Wieża i inne opowiadania”.

Cechy szczególne

Podstawowymi formami wypowiedzi literackiej pisarza były esej, dziennik, portret, opowieść biograficzna, wspomnienie i opowiadanie, które było jego ulubionym gatunkiem.

Posługiwał się narracją autorską, w pierwszej osobie. Narrator w dziełach Grudzińskiego występuje w rolach obserwatora, komentatora, reportażysty lub uczestnika wydarzeń, co pozwala zarówno na specyficzną autobiograficzność, jak i otwartość narracji.

W esejach i recenzjach dużo miejsca poświęcił literaturze krajowej (twórczości Borowskiego, Herberta, Iwaszkiewicza, Nałkowskiej, Rudnickiego). Szczególną uwagę skupiał na pisarzach rosyjskich (Bablu, Sołżenicynie, Gorkim, Dostojewskim, Pasternaku, Mandelsztamie, Bułhakowie, Płatonowie). Wielokrotnie powracał do twórczości Kafki, Dostojewskiego, Conrada, Gombrowicza, Miłosza.

Herling-Grudziński w swojej twórczości skupiał się na zagadnieniu podstaw i wyznaczników człowieczeństwa. Temu też służyła analiza problemów moralnych, religijnych, egzystencjalnych, społecznych. W centrum uwagi pisarza znajdowały się takie kwestie jak cierpienie, zło, namiętność, sprawiedliwość, relacje pomiędzy etyką a estetyką, zagadnienia metafizyczne i religijne, także kwestie dotyczące losu, fatum, zła, krzywdy, namiętności.

Stałym tematem dzieł Herlinga-Grudzińskiego są sztuka, architektura, rzeźba i malarstwo portretowe, pejzażowe, religijne. Częstsze są też wątki autobiograficzne.

W twórczości tej znajdziemy stare legendy, kroniki i opowieści (włoskie, neapolitańskie). Stałymi elementami opowiadań są narracyjne rekonstrukcje losów bohaterów i wydarzeń, motywy podróży, nawiązania do innych utworów, parafrazy, aluzje, subtelne mistyfikacje literackie. Poszczególne historie pokazują świat, w którym zachowanie człowieczeństwa wymaga heroizmu i cierpienia.

Zdaniem Zdzisława Kudelskiego, Gustaw Herling-Grudziński to pisarz trudnej wiary w człowieka.

Ps. Polecam audycje Polskiego Radia poświęcone życiu i twórczości autora opowiadania „Portret wenecki”.

BIBLIOGRAFIA
  1. Hasło, Gustaw Herling-Grudziński, w, https://culture.pl/pl/tworca/gustaw-herling-grudzinski, dostęp 13.06.2019.
  2. Hasło, Gustaw Herling-Grudziński, w, Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, red. Artur Hutnikiweicz, Andrzej Lam, tom 1, Warszawa, 2000.
  3. Kudelski Zdzisław, Studia o Herlingu-Grodzińskim: twórczość – recepcja – biografia, Lublin 1998.

„Zanim dopadnie nas czas” – Jennifer Egan

„Zanim dopadnie nas czas” Jennifer Egan, czwarta powieść w dorobku autorki (ostatnio znów dała o sobie znać za sprawą powieści „Manhattan Beach”), która przyczyniła się do nadania jej miana postmodernistki, to niepozorna proza, której wagę odkrywamy dopiero wraz z ostatnim słowem. Jej lektura nie daje radości, przyjemności czy satysfakcji. Raczej męczy, nuży, żeby nie powiedzieć rozczarowuje. Dopiero z końcem lektury albo i jeszcze później do odbiorcy dociera jej ciężar. Wyłania się bowiem sens, który autorka przemyciła pod pozorem niekontrolowanego chaosu. I chwilowo jest lepiej, ale tylko chwilowo, dopóki nie dotrze ukazana „marność nad marnościami”. Okazuje się bowiem, że powieść jest poświęcona kwestiom najistotniejszym, bo egzystencjalnym, które trawią ludzkość od jej zarania. Nic więc dziwnego, że powieść uhonorowana została Pulitzerem (w 2011 roku, w kategorii fikcja literacka).

„Dziwna” powieść

Na powieść składa się trzynaście rozdziałów, które są właściwie osobnymi opowiadaniami. I długo dziwi fakt, że „Zanim dopadnie nas czas” funkcjonuje jako powieść a nie zbiór opowiadań. Bowiem kolejne rozdziały/ opowiadania różni czas i miejsce akcji – od lat sześćdziesiątych w San Francisco, przez afrykańskie safari i podróże po Europie, po niedaleką przyszłość w Nowym Jorku. Mało tego, poszczególne rozdziały/ opowiadania pisane jest w różnej stylistyce (jeden z nich jest nawet prezentacją w PowerPoincie). I pomimo że istnieje sieć powiązań pomiędzy wydarzeniami i bohaterami, to fakt, że rozdziały/ opowiadania różnią się czasem akcji, miejscem, bohaterami, że chronologia pomiędzy nimi jest mocno zaburzona, sprawia, że długo górę bierze niespójność i fragmentaryczność.

Postmodernizm

Poszczególne historie, wątki, biografie (które miały swój początek w pierwszych rozdziałach, są rozwijane i dopełniane w następnych), choć luźno, to są ze sobą jednak powiązane i tworzą w istocie całość. Całość jednak rozsypaną, którą czytelnik podczas procesu lektury musi ułożyć, czy odtworzyć, zrekonstruować. Wówczas dopiero odsłoni ona przed nim swą pełnię.

Na „Zanim dopadnie nas czas” składa się kilka historii życia bohaterów, których losy przecinają się w różnych momentach życia. Te historie monad poszczególnych rozgrywają się na tle przemian zachodzących w świecie, które mają bezpośredni wpływ na ich egzystencje. I szybko okazuje się, że to tło odgrywa istotną rolę w opowieści amerykańskiej autorki.

„Wszystko płynie”

Przedstawiając trzydzieści lat życia bohaterów, Egan opowiada o nieustannej przemianie, która zachodzi, której nikt/ nic nie jest w stanie zatrzymać, o zmianie pokoleń, które dzieli przepaść nie do pokonania, która uniemożliwia zrozumienie i porozumienie, o zmianie cywilizacyjnej także. Słowem, o kolejach losu po prostu.

Muzyka zaś najlepiej obrazuje te zachodzące w świecie przemiany. A przecież bohaterowie Egan żyją głównie muzyką. Bennie Salazar – za młodu basista zespołu „Płonące Wibratory”, później producent muzycznym, założyciel i wieloletni dyrektor wytwórni płytowej „Świńskie Ucho”, Scotty – gitarzysta zespołu „Płonące Wibratory”, utalentowany i niespełniony muzyk, Bosco – podstarzały muzyk rockowy, który lata świetności ma już za sobą, który planuje zakończyć karierę w spektakularny sposób za sprawą trasy koncertowej podczas której miałby popełnić samobójstwo. Losy tyc postaci uzupełnione są szumem płyt analogowych, łomotem amatorskich kapel punkowych i w końcu doskonałymi nośnikami dźwięku.

Pomyślna próba uchwycenia upływającego czasu

„Zanim dopadnie nas czas” to opowieść o procesie jaki zachodzi pomiędzy młodością a dorosłością i starością, pomiędzy młodzieńczym buntem, wiarą w marzenia i ideały a rewizją poglądów, rozczarowaniem, rezygnacją i w końcu akceptacją rzeczywistości.

Egan w swojej powieść uchwyciła chwilę, której doświadczy prędzej czy później każdy z nas, nawet jeśli tego nie chce – kiedy człowiek zatrzyma się w pewnej chwili, by spojrzeć za siebie i zastanowić się co z ideałami, wartościami, marzeniami z przeszłości, z młodości. Chodzi więc o zmianę, która zachodzi w czasie.

Kiedy w środku dnia na chwilę się zatrzymasz, przestaniesz robić cokolwiek – czy słyszysz, jak płynie czas…? Oczywiście, że nie! Myślisz, że warto byłoby coś zmienić, ale nie masz czasu na małe sprawy, a co dopiero na rewolucje w swoim życiu. Dajesz się okradać. Powoli. Ze wszystkiego. Z marzeń, które snujesz coraz ciszej, po kryjomu.

– słowa z okładki tym razem oddają sedno zawartości książki.

Marzenia, młodość, dojrzewanie, przemijanie, starość – to tematy, które tu zostały podjęte. Tematy, które można sprowadzić do wspólnego mianownika – czasu. Czas jest przedmiotem zainteresowania różnej maści badaczy – filozofów, fizyków, geografów, antropologów, językoznawców, kulturoznawców, literaturoznawców. Spędza sen z powiek i zwykłym zjadaczom chleba. Fascynuje, niepokoi, frustruje. Z czasem coraz bardziej.

Autorka pragnęła napisać książkę o upływie czasu, która obejmie swą skalą i swym zakresem i rozmachem opowieść o czasie z cyklu Marcela Prousta „W poszukiwaniu straconego czasu”, ale w skondensowanej formie. Doszła do wniosku, że będzie to możliwe, gdy podzieli czas na fragmenty, pozbędzie się chronologii i zastosuje pauzy. Zaś dramatyczne momenty oddzielone długimi interwałami pozwolą uchwycić upływający czas[1].

Brutalność powieści

I chyba się sprawdziło. Zastosowanie bowiem tej metody zaowocowało brutalną wręcz opowieścią. Powieść uzmysławia bowiem coś, przed czym uciekamy, czego widzieć nie chcemy, przed czym się bronimy, z czym walczymy. Rekonstruując fabułę, wyłania się bowiem opowieść o upadku. O upadku człowieka, który niczym Don Kichot walczący z wiatrakami, ściga się z czasem. Począwszy od jego młodości, poprzez czas dojrzewania, na procesie starzenia skończywszy. Przeszłość bohaterów to idealizm, bunt i bezkompromisowa młodość. Teraźniejszość zaś to cynizm, zgorzknienie i w końcu rezygnacja. A miało być tak pięknie…

Egan podjęła się zadania niezwykle trudnego – próby uchwycenia zjawiska jakim jest upływ czasu, a to udało jej się to znakomicie. Należy jednak mieć na uwadze, że o ile jednak cykl Prousta pozwala delektować się narracją, chłonąć opowieść i wprawia w stan zadumy i melancholii, o tyle powieść Egan irytuje i wpędza w stan beznadziejnego i trudnego do zniesienia przygnębienia.

Tytuł – „Zanim dopadnie nas czas”

Autor – Jennifer Egan

Tłumaczenie – Katarzyna Waller-Pach 

Wydawnictwo – Rebis

Seria – Salamandra

Rok – 2011

  • DLA KOGO – lektura obowiązkowa dla każdego – starego i młodego
  • PO CO – by uświadomić
  • MOJA OCENA – 4/6

*Wszystkie cytaty z dzieła pochodzą z tomu, Zanim dopadnie nas czas, Jennifer Egan, Kraków 2011.

** Tytuł oryginalny – A Visit from the Goon Squad, rok pierwszego wydania – 2010, rok pierwszego wydania polskiego – 2011.


[1] Katarzyna Wężyk, Jennifer Egan, laureatka Pulitzera: Złe sceny erotyczne są tak okropne zazwyczaj dlatego, że nie powinno ich w tym miejscu być [wywiad], opublikowano 16.10.2018, http://wyborcza.pl/ksiazki/7,154165,24041836,jennifer-egan-jesli-nie-polubili-mojej-ksiazki-to-wina.html, dostęp 14.05.2019.