Bitwa o siebie. „Wojna Witkacego” – Krzysztof Dubiński*

Wojna WitkacegoTytuł – Wojna Witkacego czyli kumbuł w galifetach. 

Autor – Krzysztof Dubiński

Wydawnictwo – Iskry

Rok – 2015

  • DLA KOGO – dla zainteresowanych literaturą, sztuką i kulturą polską, historią Rosji oraz historią wojskowości; dla entuzjastów życia i twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza, dla wielbicieli literatury polskiej, dla lubiących literaturę faktu, dla zaczytujących się w biografiach, też dla ignorantów
  • PO CO – by wiedzieć
  • MOJA OCENA – 6/6
Witkacowski bzik

Być może ktoś już dostrzegł, że Witkacy to twórca Bałwochwalicy Jednej szczególnie bliski. Wprawdzie nie obnosiłam się z tym faktem za bardzo, ale dałam temu sygnał już w chwili powołania Bałwochwalni do życia. Bo nie mogło być inaczej. Z jednej strony marzę tylko o wyrwaniu się z jego macek, dlatego nie mówię zbyt wiele o moich pozablogowych wycieczkach badawczych, z drugiej przesiąkłam nim na tyle, że uciec już nie sposób. Niech więc będzie…

Stale, od lat okazuje się, że witkacologa nie jest dziedziną badań zamkniętą, jest wciąż żywa, gdyż kolejni badaczy zabierają w tej sprawie głos i nie chcą powtarzać treści Jana Błońskiego, Janusza Deglera, Anny Micińskiej, Konstantego Puzyny. Ich ambicją jest pokazanie, że jeszcze nie wszystko powiedziano, że to, co już powstało należy do przeszłości, a trwające dziś domaga się nowego, innego, świeżego spojrzenia, czytania, uaktualnienia treści znanych, zinterpretowania adekwatnego do teraźniejszości czy nawet obalenie opinii tego znamienitego grona. Dowodem na to są kolejne publikacje, czy inicjatywy, jak powołanie do życia półrocznika „Witkacy” Państwowego Instytutu Wydawniczego.

Wojna Witkacego o siebie

Książka należąca do Krzysztofa Dubińskiego, dziennikarza i politologa, speca od wojskowości, nie dotyczy twórczości artysty spod Tatr, nie jest pracą z zakresu literaturoznawstwa czy historii sztuki, tylko jego biografii.

Wydawać się może, że publikacja tej kwestii poświęcona jest zupełnie zbędna, ponieważ życie Witkacego jest prześwietlone w każdy calu, udokumentowane, zbadane pod każdym kątem i powszechnie znane, więc nie ma potrzeby znów o tym pisać, gdyż będzie to wtórne, gdyż będzie to tylko powtarzanie znanych treści.

Istota sprawy

Dubiński udowadnia, że nic bardziej mylnego. Jego Wojna Witkacego wychodzi naprzeciw tym, którzy zdają sobie sprawę, że jest w biografii autora Szewców coś, co zbywa się zwykle jednym krótkim określeniem, niczego bliżej nie wyjaśniającym i całej reszcie dyletantów, która myślała, że na ten temat wie już wszystko.

Witkacy w Rosji

Wojna Witkacego czyli kumbuł w galifetach, bo tak brzmi pełny tytuł rozprawy, o której mowa, jest monografią poświęconą niewielkiemu odcinkowi życia twórcy, który, mimo że uznawany jest za jeden z ważniejszych momentów, bo przełomowych, to jednak tajemniczy, w istocie zaś znany tylko powierzchownie, nawet wśród witkacologów, na temat którego mnożą się domniemywania i spekulacje.

Temu czteroletniemu okresowi – od 1914 do 1918 czyli pobytowi Witkacego w Rosji, a zatem, gdy jako żołnierz elitarnego Pawłowskiego Pułku Lejbgwardii walczył na froncie I wojny światowej, a potem przebywał w ogarniętej rewolucją Rosji – Dubiński poświęcił swą pracę, będącą bardzo drobiazgowym i rzetelnym kompendium wiedzy na temat życia artysty tamtego czasu.

Posiłkując się rosyjską i polską dokumentacją wojskową oraz bazując na opracowaniach historycznych i literaturze wspomnieniowej, autor niemalże dzień po dniu zrekonstruował pobyt Witkacego w Rosji, przebieg jego służby wojskowej, odsłaniając przy tym prawdę o tamtym czasie, niejasne i niezrozumiałe kwestie, czy odkłamując pewne sprawy – weryfikuje mity, legendy, wyjaśnia zagadki, prostuje fakty. Dlatego publikacja Dubińskiego nie jest pracą odtwórczą, powtarzającą znane treści, jest pracą, która wnosi coś nowego do badań nad Witkacym, pomimo wielu hipotez, gdyż faktem jest, że skrupulatne badania autora nie przyniosły odpowiedzi na wszystkie pojawiające się pytania. Nie zmienia to jednak faktu, że mamy do czynienia z istotnym źródłem wiedzy o życiu jednego z ważniejszych polskich twórców.

Tę stosunkowo obszerną (bo zakres problemu jest przecież bardzo wąski) monografię tworzy osiemnaście rozdziałów, które odpowiadają poszczególnym etapom pobytu Witkiewicza w Rosji. Wprowadzając, autor przypomina genezę podjętej przez artystę decyzji i wszelkie związane z tym okoliczności. Dalej, niezwykle skrupulatnie odtwarza kolejne dni, tygodnie, miesiące, lata tego intensywnego czasu, by zamknąć opowieść powrotem artysty w rodzinne strony.

Geneza

Zakopiańska tragedia – samobójstwo narzeczonej – i jej konsekwencje – wyjazd u boku starego przyjaciela Bronisława Malinowskiego do Australii, który miał przywrócić równowagę psychiczną rozpaczającemu mężczyźnie – poprzedziły wybuch I wojny światowej. Wojna, można rzec, wybuchła dla Witkacego w najbardziej odpowiednim momencie, gdyż przy niemożności znalezienia ukojenia w tropikach zaczęła artyście jawić się jako jedyna szansa na ratunek – uzasadnienie sensu życia. Artysta uznał, że tylko udział w walce może nadać jego życiu godności. Nie zwlekając więc, podjął decyzję o powrocie do Europy.

Rosja

Tu zaczyna się zasadnicza część pracy Dubińskiego. W kolejnych rozdziałach autor bierze pod lupę epizod z życia Witkacego, który choć bezdyskusyjnie uznawany jest za jeden z ważniejszych momentów tej biografii, to tu dopiero naprawdę poznajemy jego genezę, sens i znaczenie.

Począwszy od opuszczenia ziemi australijskiej autor idzie krok w krok za Witkiewiczem, przypomina powzięte przez niego decyzje, odkrywa fakty i szuka uzasadnień jego poczynań. Przywołuje carski Petersburga, do którego przybył Witkacy po długiej podróży z tropików, opisuje starania artysty wstąpienia do lejbgwardii, dalej jego pobyt w elitarnej Pawłowskiej Szkole Wojskowej, następnie życie w mundurze porucznika lejbgwardii, dowodzenie oddziałem, koszarową codzienność, walki na froncie i ich skutki, walki uliczne w ogarniętej rewolucją stolicy oraz ucieczkę z bolszewickiej już Rosji.

W poszczególnych rozdziałach Dubiński mierzy się z odkrytymi przez siebie faktami, ustaleniami, zestawiając je z stanem dotychczasowej wiedzy na ten temat. Dzięki temu otrzymujemy pełny obraz rosyjskiego fragmentu biografii Witkacego, niejako ostatecznie uporządkowany, nawet jeśli z miejscami, których nie udało się wyjaśnić, to z dokładnie nakreślonymi i wyznaczonymi, co satysfakcjonuje i nie pozostawia niesmaku niepełności.

Obiektywizm, prostowanie faktów, obalenie mitów, odzieranie z legendy

Dubieński mierzy się także ze znamienitym gronem witkacologów, zwracając uwagę na ich przemilczenia czy pewne skróty myślowe, a niekiedy nawet ignorancję. Ma za złe, że biografowie artysty uważniej przyglądają się kolorom jego garderoby niż postaciom, które w pamięci twórcy Pożegnania jesieni wpisały się z pewnością nie bez powodu. Prostuje też pewne fakty. Jak chociażby te dotyczące źródła zmiany jaka zaszła w stosowanej przez Witkiewicza technice rysunku (pastel zastąpił węgiel), tzw. kompozycji astronomicznych czy te dotyczące rzekomej bratobójczej walki.

Obala mity na temat zdemoralizowanej armii tamtego czasu, popełnianych przez oficerów samobójstw, narkotycznych seansów, czy dekadenckich gier w kukułkę, także te na temat odniesionych ran czy kontuzji, udziału w rewolucji rosyjskiej czy te dotyczące komisarza politycznego.

Autor utrwala też portret artysty odarty z legendy – poważnego, racjonalnego człowieka, twardo stąpającego po ziemi, głęboko odczuwającego rzeczywistość, który musiał być zawsze, jak mawiał, zapięty na ostatni guzik, i taki też jawi się jako uczeń pawłowskiej szkoły, jako porucznik i oficer carskiego wojska czy odpowiedzialny i odważny dowódca oddziału.

Warto odnotować, że Dubiński jawi się w swej publikacji jako badacz, który obiektywnie podchodzi do przedmiotu swych dociekań. Witkacy jest twórcą, który od zawsze wywołuje skrajne opinie i trudno tu o bezstronną postawę, tym bardziej ceni się obiektywną, bez poczynionych z góry założeń, niepodkolorowaną analizę jego biografii, której efektem jest właśnie Wojna Witkacego.

Konsekwencje

Powszechnie wiadomo, że rosyjski okres odcisnął się na życiu Witkacego w sposób zasadniczy, że to w jego życiu cezura, która oddziela młodego jeszcze nie w pełni ukształtowanego mężczyznę, od dojrzałego już artysty i człowieka. Dubiński z pasją i niemalże detektywistycznym zacięciem odrywa co to w istocie znaczyło, na czym poległo, gdyż sam artysta niewiele na ten temat ujawnił. Lektura Wojny Witkacego pozwala zrozumieć i docenić wyjątkowe znaczenie tego okresu dla przyszłości artysty na podstawie, co istotne, wniosków wysnutych z zebranych przez autora faktów. Dlatego publikacja jawi się jako podstawa do badań nad genezą Witkacego, jako punkt wyjścia.

Publikacja poświęcona jest w konkretnemu człowiekowi, szybko jednak przekonamy się, że w istocie jest czymś więcej. Bowiem możemy też potraktować Witkacego jako pretekst samego autora do odmalowania portretu carskiej armii, jej losów, od powołania jej do życia, do jej unicestwienia, odsłonięcia charakteru służby, panujących obyczajów, przedstawienia udziału jej w I wojnie światowej i roli jaką odegrała podczas rosyjskich rewolucji. Dubieński nie poprzestał na przedstawieniu losów głównego bohatera swej publikacji. Przedstawił je, nie pozbawiając ich kontekstu, tła. Dzięki temu otrzymaliśmy obraz umiejscowiony w realiach tamtego czasu, miejsca, tamtych okoliczności, a nie oderwany od rzeczywistości, abstrakcyjny wręcz. Zatem Wojna Witkacego nie jest pracą hermetyczną, tylko dla znawców czy entuzjastów Witkacego, jest publikacją dla odbiorców o szeroko zakrojonych zainteresowaniach.

*Niniejszy tekst w wersji zmienionej i uzupełnionej wkrótce ukaże się w jednym z czasopism humanistycznych.

Podsumowanie miesiąca – kwiecień 2017

Podsumowanie miesiąca - kwiecień

Czas na Bałwochwalicy Jednej podsumowanie miesiąca!

Kwiecień to właściwie pierwszy iście wiosenny miesiąc. W tym roku niestety tylko kalendarzowo. Pogodowo było, delikatnie mówiąc, jesiennie, należało więc sobie znaleźć sposób na przetrwanie. A filmy to całkiem niezła alternatywa.

I tak, mój kwiecień był miesiącem filmowy. Mało tego, zdaniem Balwochwalicy Jednej był to czas baaardzo dobrych filmów. Co zaś do książek, to wyczerpałam limit wiosenny z zakresu literatury nazwijmy to umownie faktu. Uczta intelektualna była pierwszej klasy. Sięgnęłam też po pewną nowość… Debiut literacki autorki, pod urokiem której znalazłam się przy okazji jej innej powieści. Przez trzy tygodnie próbowałam dobrnąć do końca pierwszej części… Ile będzie trwało dobrnięcie do końca całości?

Wydarzenia:

Chyba muszę zmienić nieco formułę tych podsumowujących not… Bo co miesiąc w tym miejscu odnotowuję odejście kogoś, kto odgrywał w świecie kultury niemałą rolę. I tym razem, niestety, nie będzie inaczej:

  • Śmierć Zdzisława Pietrasika – krytyka filmowego i teatralnego, skromnej wielkiej osobowość bez następców. Wciąż w pamięci mam jego głos…
Książki:

Kwiecień spędziłam w towarzystwie nieprawdopodobnie inspirującym, co pozwoliło wejść w ten wiosenny sezon z głową pełną myśli nie byle jakich. Zakulisowy świat największych i ich zakulisowe refleksje sprawiają, że człowiek czuje, że żyje na jednym z najlepszych światów. Lista krótka, ale na lata:

  • Dobrze się myśli literaturą – Ryszard Koziołek.
  • Eseje wybrane – Virginia Woolf.
  • Rzeczy. Iwaszkiewicz intymnie – Anna Król.
  • Sztuka powieści. Wywiady z pisarzami z „The Paris Review”.

Polecać te publikacje będę do znudzenia 😉 !

Fabuł zabrakło? Właściwie tak, choć nie taki był plan. Bo sięgnęłam też po pewną obiecującą nowość:

  • Arkadia – Lauren Groff.

Jak wspomniałam zdołałam dobrnąć, zaznaczę, że z wielkim trudem, do końca pierwszej części. Wahając się przy tym kilka raz, czy nie dać sobie spokoju. Ta debiutancka powieść autorki Fatum i furii (której entuzjastką jestem) rozczarowuje… Na razie przynajmniej. Liczę jednak, wciąż uparcie, że może w którymś momencie coś się odmieni, dlatego dalej mam ją pod ręką.

Film:

Tu istny szał 😉 !!! Efekt zarzucenia praktyk serialowych 😉 i głodu. Kolejność alfabetyczna:

  • American Honey – reż. Andrea Arnold, USA, Wielka Brytania, 2106.
  • Dobrze się kłamie w miłym towarzystwie – reż. Paolo Genovese, Włochy, 2106.
  • Junction 48 – reż. Udi Aloni, Niemcy, USA, Izrael.
  • Komuna – reż. Thomas Vinterbegr, Dania, Holandia, Szwecja, 2106.
  • London Town – reż. Derrick Borte, USA, 2106.
  • Nuestros amaners – reż. Miguel Ángel Lamata, Hiszpania, 2016.
  • Odmienne stany moralności – reż. Matthew Ryan Hoge, USA, 2003.
  • Rosalie Blum – reż. Julien Rappeneau, Francja, 2015.
  • Tallulah – reż. Sian Heder, USA, 2016.

Polecam wszystkie wymienione tytuły! Ze wskazaniem… Mnie zachwyciły dwa obrazy – Dobrze się kłamie i Rosalie. Pierwszy z nich przegadany (moja ulubiona kategoria filmów) pokazuje naszą hipokryzję, to jak bardzo jesteśmy zniewoleni mentalnie przez innych lub jak sami siebie zakładamy kajdany. Drugi, który powstał na podstawie komiksu Camille Jourdy, jest istną ucztą dla oka. Też dla ducha, bo pokazuje, że nie potrzeba za wiele, by pięknie było!

A co do reszty, to opowieść z księgarnią w tle – co może być atutem sporym, a w tym przypadku nie jedynym – daje Nuestros amaners. No i jeszcze American Honey – film, który wymaga cierpliwości i czasu. Nie jest to film dobry, żeby nie powiedzieć nawet, że to film po prostu zły, ale duszne zdjęcia skąpanych w słońcu tańczących ciał w rytm pobudzającej, ale dość sennie płynącej muzyki sprawiły, że poczułam się po seansie beztrosko i lekko.

Muzyka:

Wymagałam tym razem dźwięków utrzymujących wysoki poziom adrenaliny było więc tym razem bardzo à propos (choć przyznam, że to zupełnie nie moja bajka 😉 ):

  • American Honey (Original Motion Picture Soundtrack) – Various Artists.

Podsumowując – kwiecień 2017 był rewelacyjnym czasem. Dającym poczucie przyjemności i radości na wielu poziomach. Dlatego polecam Ci wszystko co znalazło się w powyższym zestawieniu! Sprawdź natychmiast!