„Zanim dopadnie nas czas” – Jennifer Egan

„Zanim dopadnie nas czas” Jennifer Egan, czwarta powieść w dorobku autorki (ostatnio znów dała o sobie znać za sprawą powieści „Manhattan Beach”), która przyczyniła się do nadania jej miana postmodernistki, to niepozorna proza, której wagę odkrywamy dopiero wraz z ostatnim słowem. Jej lektura nie daje radości, przyjemności czy satysfakcji. Raczej męczy, nuży, żeby nie powiedzieć rozczarowuje. Dopiero z końcem lektury albo i jeszcze później do odbiorcy dociera jej ciężar. Wyłania się bowiem sens, który autorka przemyciła pod pozorem niekontrolowanego chaosu. I chwilowo jest lepiej, ale tylko chwilowo, dopóki nie dotrze ukazana „marność nad marnościami”. Okazuje się bowiem, że powieść jest poświęcona kwestiom najistotniejszym, bo egzystencjalnym, które trawią ludzkość od jej zarania. Nic więc dziwnego, że powieść uhonorowana została Pulitzerem (w 2011 roku, w kategorii fikcja literacka).

„Dziwna” powieść

Na powieść składa się trzynaście rozdziałów, które są właściwie osobnymi opowiadaniami. I długo dziwi fakt, że „Zanim dopadnie nas czas” funkcjonuje jako powieść a nie zbiór opowiadań. Bowiem kolejne rozdziały/ opowiadania różni czas i miejsce akcji – od lat sześćdziesiątych w San Francisco, przez afrykańskie safari i podróże po Europie, po niedaleką przyszłość w Nowym Jorku. Mało tego, poszczególne rozdziały/ opowiadania pisane jest w różnej stylistyce (jeden z nich jest nawet prezentacją w PowerPoincie). I pomimo że istnieje sieć powiązań pomiędzy wydarzeniami i bohaterami, to fakt, że rozdziały/ opowiadania różnią się czasem akcji, miejscem, bohaterami, że chronologia pomiędzy nimi jest mocno zaburzona, sprawia, że długo górę bierze niespójność i fragmentaryczność.

Postmodernizm

Poszczególne historie, wątki, biografie (które miały swój początek w pierwszych rozdziałach, są rozwijane i dopełniane w następnych), choć luźno, to są ze sobą jednak powiązane i tworzą w istocie całość. Całość jednak rozsypaną, którą czytelnik podczas procesu lektury musi ułożyć, czy odtworzyć, zrekonstruować. Wówczas dopiero odsłoni ona przed nim swą pełnię.

Na „Zanim dopadnie nas czas” składa się kilka historii życia bohaterów, których losy przecinają się w różnych momentach życia. Te historie monad poszczególnych rozgrywają się na tle przemian zachodzących w świecie, które mają bezpośredni wpływ na ich egzystencje. I szybko okazuje się, że to tło odgrywa istotną rolę w opowieści amerykańskiej autorki.

„Wszystko płynie”

Przedstawiając trzydzieści lat życia bohaterów, Egan opowiada o nieustannej przemianie, która zachodzi, której nikt/ nic nie jest w stanie zatrzymać, o zmianie pokoleń, które dzieli przepaść nie do pokonania, która uniemożliwia zrozumienie i porozumienie, o zmianie cywilizacyjnej także. Słowem, o kolejach losu po prostu.

Muzyka zaś najlepiej obrazuje te zachodzące w świecie przemiany. A przecież bohaterowie Egan żyją głównie muzyką. Bennie Salazar – za młodu basista zespołu „Płonące Wibratory”, później producent muzycznym, założyciel i wieloletni dyrektor wytwórni płytowej „Świńskie Ucho”, Scotty – gitarzysta zespołu „Płonące Wibratory”, utalentowany i niespełniony muzyk, Bosco – podstarzały muzyk rockowy, który lata świetności ma już za sobą, który planuje zakończyć karierę w spektakularny sposób za sprawą trasy koncertowej podczas której miałby popełnić samobójstwo. Losy tyc postaci uzupełnione są szumem płyt analogowych, łomotem amatorskich kapel punkowych i w końcu doskonałymi nośnikami dźwięku.

Pomyślna próba uchwycenia upływającego czasu

„Zanim dopadnie nas czas” to opowieść o procesie jaki zachodzi pomiędzy młodością a dorosłością i starością, pomiędzy młodzieńczym buntem, wiarą w marzenia i ideały a rewizją poglądów, rozczarowaniem, rezygnacją i w końcu akceptacją rzeczywistości.

Egan w swojej powieść uchwyciła chwilę, której doświadczy prędzej czy później każdy z nas, nawet jeśli tego nie chce – kiedy człowiek zatrzyma się w pewnej chwili, by spojrzeć za siebie i zastanowić się co z ideałami, wartościami, marzeniami z przeszłości, z młodości. Chodzi więc o zmianę, która zachodzi w czasie.

Kiedy w środku dnia na chwilę się zatrzymasz, przestaniesz robić cokolwiek – czy słyszysz, jak płynie czas…? Oczywiście, że nie! Myślisz, że warto byłoby coś zmienić, ale nie masz czasu na małe sprawy, a co dopiero na rewolucje w swoim życiu. Dajesz się okradać. Powoli. Ze wszystkiego. Z marzeń, które snujesz coraz ciszej, po kryjomu.

– słowa z okładki tym razem oddają sedno zawartości książki.

Marzenia, młodość, dojrzewanie, przemijanie, starość – to tematy, które tu zostały podjęte. Tematy, które można sprowadzić do wspólnego mianownika – czasu. Czas jest przedmiotem zainteresowania różnej maści badaczy – filozofów, fizyków, geografów, antropologów, językoznawców, kulturoznawców, literaturoznawców. Spędza sen z powiek i zwykłym zjadaczom chleba. Fascynuje, niepokoi, frustruje. Z czasem coraz bardziej.

Autorka pragnęła napisać książkę o upływie czasu, która obejmie swą skalą i swym zakresem i rozmachem opowieść o czasie z cyklu Marcela Prousta „W poszukiwaniu straconego czasu”, ale w skondensowanej formie. Doszła do wniosku, że będzie to możliwe, gdy podzieli czas na fragmenty, pozbędzie się chronologii i zastosuje pauzy. Zaś dramatyczne momenty oddzielone długimi interwałami pozwolą uchwycić upływający czas[1].

Brutalność powieści

I chyba się sprawdziło. Zastosowanie bowiem tej metody zaowocowało brutalną wręcz opowieścią. Powieść uzmysławia bowiem coś, przed czym uciekamy, czego widzieć nie chcemy, przed czym się bronimy, z czym walczymy. Rekonstruując fabułę, wyłania się bowiem opowieść o upadku. O upadku człowieka, który niczym Don Kichot walczący z wiatrakami, ściga się z czasem. Począwszy od jego młodości, poprzez czas dojrzewania, na procesie starzenia skończywszy. Przeszłość bohaterów to idealizm, bunt i bezkompromisowa młodość. Teraźniejszość zaś to cynizm, zgorzknienie i w końcu rezygnacja. A miało być tak pięknie…

Egan podjęła się zadania niezwykle trudnego – próby uchwycenia zjawiska jakim jest upływ czasu, a to udało jej się to znakomicie. Należy jednak mieć na uwadze, że o ile jednak cykl Prousta pozwala delektować się narracją, chłonąć opowieść i wprawia w stan zadumy i melancholii, o tyle powieść Egan irytuje i wpędza w stan beznadziejnego i trudnego do zniesienia przygnębienia.

Tytuł – „Zanim dopadnie nas czas”

Autor – Jennifer Egan

Tłumaczenie – Katarzyna Waller-Pach 

Wydawnictwo – Rebis

Seria – Salamandra

Rok – 2011

  • DLA KOGO – lektura obowiązkowa dla każdego – starego i młodego
  • PO CO – by uświadomić
  • MOJA OCENA – 4/6

*Wszystkie cytaty z dzieła pochodzą z tomu, Zanim dopadnie nas czas, Jennifer Egan, Kraków 2011.

** Tytuł oryginalny – A Visit from the Goon Squad, rok pierwszego wydania – 2010, rok pierwszego wydania polskiego – 2011.


[1] Katarzyna Wężyk, Jennifer Egan, laureatka Pulitzera: Złe sceny erotyczne są tak okropne zazwyczaj dlatego, że nie powinno ich w tym miejscu być [wywiad], opublikowano 16.10.2018, http://wyborcza.pl/ksiazki/7,154165,24041836,jennifer-egan-jesli-nie-polubili-mojej-ksiazki-to-wina.html, dostęp 14.05.2019.

„Grona gniewu” – John Steinbeck

„Grona gniewu” to jedna z ważniejszych powieści Johna Steinbecka. To jednak nie wszystko. To bowiem jedna z ważniejszych powieści amerykańskich. Mało tego, to jedna z ważniejszych powieści literatury powszechnej.

Autor otrzymał za nią National Book Award i Nagrodę Pulitzera, ona to przyczyniła się także do przyznania mu Nagrody Nobla. Ta klasyka literatury, ta swoista odyseja czytana po osiemdziesięciu latach od ukazania się, jest dziełem na nasze dziś. Ta zaangażowana powieść, pozbawiona nowatorskich technik narracyjnych, napisana w konwencji naturalistycznej, odwołująca się do klasycznego motywu wędrówki, znakomicie pokazuje czym w istocie jest migracja – temat, który powraca jak echo – walką o godność.

„Porzućcie wszelką nadzieję…”

To opowieść o losach pewnej amerykańskiej rodziny, która wyruszyła w długą wędrówkę do Kalifornii. Niczym Odyseusz podążający do Itaki czy Mojżesz prowadzący lud Izraelitów do Ziemi Obiecanej.

Rodzina Joadów, należąca do najemnych farmerów, z powodów trudności finansowych musiała opuścić farmę w Oklahomie (bank zajął ziemię) i, skuszona wizją raju gdzie indziej, zaryzykować. Nie był to akt odwagi, gdyż wyboru nie miała. Z całym dobytkiem wyruszyła w podróż do Kalifornii, krainy rzekomego dobrobytu, która miała zapewnić jej pracę, byt i godność.

Utrata

Podróż okazuje się gehenną, a jej cel – „gaj pomarańczowy”, kraina mlekiem i miodem płynąc, niczym obrazki z ulotek – mrzonką. Bohaterowie wiele doświadczają i widzą podczas wędrówki pełnej bólu, cierpienia, okrucieństwa. Wędrówka ta odziera ich z resztek godności, pozbawia wiary w lepsze jutro, nadziei na przyszłość. Ziemi Obiecanej bowiem nie ma, a to z czym wyruszyli, po drodze, tracą.

Szosami ciągnęły jak mrówki tłumy wędrowców w poszukiwaniu pracy i chleba. Fermentowały w nich pierwsze zaczątki gniewu. (s. 420)

Tysiące mil ciągnęła się rzeka ludzi, swoista karawana wędrujących szosą 66 robotników, z których życie uchodziło, dosłownie i symbolicznie, z każdym świtem.

Wielki kryzys

Rodzina Joadów jest rodziną jedną z wielu, które stały się ofiarami tamtego czasu, tamtych okoliczności – wielkiego kryzysu ekonomicznego 1929-1933. Jego skutkiem była między innymi utrata pracy przez miliony ludzi. Kryzys szczególnie silnie odczuło właśnie rolnictwo. Zadłużonych farmerów, których nie było stać na spłacenie długów, wysiedlano.

Nie mając środków do życia, byli zmuszeni do opuszczenia rodzinnych stron i do migracji zarobkowej – udania się w podróż ku szczęściu – po lepszy byt.

Pogarszające się z każdym dniem warunki życia, pociągały za sobą rozkład w każdym sensie, dosłownym i symbolicznym, w każdej sferze – utrata ziemi, domu, wysiedlenie, wykorzenienie, odarcie z przeszłości, wyrwanie z tradycji, głód, rozpad rodziny i śmierć.

Ziemia była dla nich wszystkim. W ich myśleniu, ziemia i człowiek to jedno (znamy to doskonale z rodzimej literatury), bez niej nie jest on sobą. Jej utrata oznaczała jedno…

Sceny iście dantejskie działy się podczas tej wędrówki ludów czy w obozach, w których zatrzymywali się „poszukiwacze szczęścia”. W Kalifornii zaś okazało się, że na tych wycieńczonych fizycznie i duchowo migrantów nikt nie czeka, że nikt nie przyjmuje ich z otwartymi ramionami. Szybko zdali sobie sprawę, że dla tubylców są wrogami, tymi, którzy zagrażają ich bezpieczeństwu, którym należy pokazać gdzie ich miejsce.

Rozpacz, rozkład, wyzysk, ucisk, głodowe stawki, poniżenie, wrogość, upodlenie – pojęcia, które najlepiej oddają doświadczenia ludzi, którzy podjęli walkę o siebie, którzy chcieli tylko jednego – móc spokojnie i godnie żyć.

Klęska wyziera z oczu tych ludzi. Z oczu tych zgłodniałych wyziera rosnący gniew. W sercu ich wzbierają i dojrzewają grona gniewu – zapowiedź przyszłego winobrania.

Opowieść o nas

W „Gronach gniewu” autor brutalnie rozprawił się z narodowym etosem USA – American dream (eksploatowanym po wielokroć nie tylko przez literaturę, ale i film) – ideałami demokracji, równości, wolności. Pokazując z czym wiąże się kapitalizm (z tego powodu powieść była objęta zakazem rozpowszechniania, w bibliotekach była na na liście książek zakazanych, palono ją też publicznie w wielu miastach), uświadamiał, że nie jest to w istocie kraj dla biednych ludzi.

Podczas lektury odbiorca traci poczucie czasu i miejsca. Na obrazy rodem z początku XX wieku zza oceanu nakładają się obrazy, które ogląda tu i teraz, na początku wieku XXI w środku Europy – sunące karawany ludzi, którzy uciekają nie tylko przed wojną, ale także przed biedą, nędzą nie tylko fizyczną, ale i duchową, którzy pragną poprawić swój byt; obozy, płaczące dzieci, ludzi gotowych na wszystko, chyba tylko nie na pogardę bliźniego.

Ps. W 1940 roku John Ford nakręcił na podstawie powieści film z Henrym Fondą w jednej z głównych ról.

Tytuł – „Grona gniewu”

Autor – John Steinbeck

Tłumaczenie – Alfred Liebfeld

Wydawnictwo – Prószyński S-ka

Rok – 2012

  • DLA KOGO – dla koneserów klasyki literatury, literatury powszechnej, dla fanów literatury amerykańskiej, dla miłośników dobrej literatury po prostu, dla każdego, kto nie jest ignorantem, dla wrażliwych na ludzką krzywdę, dla zadających sobie pytania o współczesność
  • PO CO – by się zreflektować, by zrewidować swe przekonania
  • MOJA OCENA – poza oceną

*Wszystkie cytaty z dzieła pochodzą z tomu, Grona gniewu, John Steinbeck, Warszawa 2012.

** Tytuł oryginalny – The Grapes of Wrath, rok pierwszego wydania – 1939, rok pierwszego wydania polskiego – 1949.

Pulitzery, Bookery…

Pulitzery, BookeryIdzie nowe!!!

Z nagrodami literackimi różnie to bywa, ale tak się składa, że często jest mi po drodze z Nagrodą Pulitzera i Nagrodą Bookera. Dlatego też postanowiłam wprowadzić w Bałwochwalni nowy cykl notatek – Pulitzery, Bookery… – poświęconych książkom, które uhonorowano tymi właśnie prestiżowymi literackimi nagrodami.

Będzie to dla mnie też rodzaj wyzwania czytelniczego – okazja do nadrobienia czytelniczych zaległości (może w końcu przeczytam tego słynnego Szczygła Donny Tartt 😉 ??), które uwierają, ale też wprowadzenie pewnego porządku, by ograniczyć chaos (porządki to u mnie natręctwo 🙁 ).

Nie będzie żadnej chronologii, nie będzie też systematyczności. Niespodziewanie pojawi się nota, o tej czy o tamtej nagrodzonej książce.

Dodam jeszcze, że niektóre uhonorowane publikacje to już klasyka, dlatego cykl Pulitzery, Bookery… niekiedy będzie pokrywał się z cyklem, który od dawna (u zarania dziejów Bałwochwalni) planuję, ale o tym więcej przy innej okazji.

Na początek dla przypomnienia kilka faktów!

Pulitzer

Nagroda Pulitzera[1] (ang. Pulitzer Prize) – coroczna amerykańska nagroda przyznawana za wybitne dokonania w dziedzinie dziennikarstwa, literatury pięknej i muzyki (wszystkich kategorii jest dwadzieścia jeden).

Nagrodę swojego imienia ufundował amerykański dziennikarz i wydawca węgierskiego pochodzenia – Joseph Pulitzer.

Pierwsze nagrody zostały przyznane 4 czerwca 1917 roku.

Laureat Nagrody Pulitzera uhonorowany zostaje świadectwem i czekiem na 15 tysięcy  USD (wyjątkiem jest kategoria „Służba publiczna”).

Bałwochwalniane noty poświęcone Nagrodzie Pulitzera będą dotyczyły kategorii „Pulitzer Prize for Fiction” (do 1947 roku – „Pulitzer Prize for Novel”)[2].

Nagroda Pulitzera przyznawana jest wiosną.

Booker

Nagroda Bookera[3] (ang. The Man Booker Prize for Fiction) – najbardziej prestiżowa nagroda literacka w Wielkiej Brytanii przyznawana za najlepszą powieść angielskojęzyczną danego roku (do 2013 uhonorowywała jedynie autorów, którzy byli obywatelami Wspólnoty Narodów, Zimbabwe lub Irlandii).

Pierwsza nagroda została przyznana w 1969 roku.

Laureat Nagrody Bookera otrzymuje 50 tysięcy funtów.

Nagroda Bookera przyznawana jest jesienią.

The Man Booker International Prize

W 2005 ustanowiono osobną międzynarodową nagrodę The Man Booker International Prize, która jest przyznawana pisarzom z całego świata, bez względu na język, w jakim tworzą. Warunkiem jest dostępność publikacji w języku angielskim.

Nagroda ta do roku 2015 przyznawana była co dwa lata za całokształt twórczości, od 2016 zaś corocznie za konkretną powieść.

Nagrodę – 25 tysięcy funtów – otrzymuje nie tylko autor, ale też i tłumacz.

Nagroda przyznawana jest późną wiosną.

Tyle teorii, czas na praktykę! To już wkrótce. Mam nadzieję, że ten cykl przypadnie Ci do gustu!!! Czekaj więc cierpliwie na opowieść o jednej z uhonorowanych tymi prestiżowymi nagrodami powieści!


[1] Hasło, Nagroda Pulitzera, https://pl.wikipedia.org/wiki/Nagroda_Pulitzera, dostęp 09.10.2017.

[2] Za okładki płotem, http://www.zaokladkiplotem.pl/p/pulitzer.html, dostęp 09.10.2017.

[3] Hasło, Nagroda Bookera, https://pl.wikipedia.org/wiki/Nagroda_Bookera, dostęp 09.10.2017.