Gustaw Herling-Grudziński 2019

Rok 2019 – czas Gustawa Herlinga-Grudzińskiego!!!

Mija sto lat od narodzin autora „Innego świata”.

Mamy rok 2019 – rok, w którym Gustaw Herling-Grudziński obchodzi setne urodziny – 20 maja. Sejm Rzeczypospolitej uchwałą z 20 lipca 2018 roku z tej okazji ustanowił rok 2019 Rokiem Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Mamy więc sposobność przypomnieć sobie twórczość i sylwetkę nie tylko jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej literatury na emigracji, ale i jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku.

Życie

Gustaw Herling-Grudziński – prozaik, eseista, krytyk literacki, publicysta, tłumacz – urodził się 20 maja 1919 roku w Kielcach, w w dość zamożnej, spolonizowanej rodzinie żydowskiej.

Młodość

W rodzinnym mieście uczęszczał do gimnazjum im. Mikołaja Rej. Później, przez dwa lata, do wybuchu II wojny światowej, studiował polonistykę na wydziale Uniwersytetu Warszawskiego. Był też członkiem Warszawskiego Koła Polonistów.

Dorosłość

Po kampanii wrześniowej, w której nie brał udziału, zaangażował się w działalność konspiracyjną. Był współzałożycielem Polskiej Ludowej Armii Niepodległościowej (jednej z pierwszych organizacji konspiracyjnych). W listopadzie 1939 jako jej emisariusz, wyruszył na Litwę. Dotarł tylko do Lwowa, a następnie do Grodna. W marcu 1940 roku został aresztowany przez NKWD podczas próby przedostania się na Litwę. Po kilku tygodniach przesłuchań i śledztwa, oskarżono go o szpiegostwo na rzecz wywiadu niemieckiego i skazano na pięć lat więzienia.

Od czerwca do listopada 1940 roku przebywał w więzieniach w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, skąd został przeniesiony do obozu pracy w Jercewie koło Archangielska. Z obozu został zwolniony w 1942 roku na podstawie paktu Sikorski-Majski.

Po wyjściu na wolność wstąpił do Armii Polskiej generała Andersa, z którą przez Persję, Irak, Palestynę i Egipt dotarł do Włoch. W maju 1944 roku jako radiotelegrafista 3. Dywizji Strzelców Karpackich walczył w bitwie pod Monte Cassino, za co został odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari.

Po zakończeniu wojny przeniósł się do Rzymu. Był współzałożycielem Instytutu Literackiego i miesięcznika „Kultura”, członkiem rzymskiej sekcji polskiego Pen Clubu. Po przeniesieniu się do Londynu współpracował z tygodnikiem „Wiadomości”. Wkrótce, po śmierci żony, malarki Krystyny Domańskiej (Stojanowiskiej), przeniósł się do Monachium. Tam kierował działem kulturalnym w Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Pod koniec roku 1955, po poślubieniu Lidii Croce, córki włoskiego filozofa, na stałe zamieszkał w Neapolu. Tam zaś podjął wówczas współpracę z licznymi pismami oraz wznowił współpracę  z „Kulturą”.

Czynnie wspierał opozycję demokratyczną w Polsce. W latach dziewięćdziesiątych, gdy już przestał być pisarzem emigracyjnym, a stał się pisarzem polskim mieszkającym w Neapolu, rozpoczął współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym”, „Rzeczpospolitą” i „Więzią”.

Zmarł 4 czerwca 2000 roku w Neapolu.

Twórczość

Debiutował w 1935 reportażami w warszawskim piśmie „Kuźni Młodych”. Jego debiut książkowy miał zaś miejsce w 1945 roku. Opublikował wówczas pierwszy zbiór szkiców krytycznoliterackich „Żywi i umarli”. W 1951 wydał  najsłynniejsze swe dzieło – „Inny świat” – wspomnienia odzwierciedlające dramatyczne przeżycia autora z łagru, będące jednym z pierwszych i najdoskonalszych dzieł poświęconych temu problemowi, jakie powstały w literaturze światowej. Od roku 1971 prowadził „Dziennik pisany nocą”, drukowany na bieżąco w „Kulturze” – świadectwo rozmów z sobą, światem i Bogiem.

Za oficjalny polski debiut uznaje się zaś tom wydany w 1988 roku „Wieża i inne opowiadania”.

Cechy szczególne

Podstawowymi formami wypowiedzi literackiej pisarza były esej, dziennik, portret, opowieść biograficzna, wspomnienie i opowiadanie, które było jego ulubionym gatunkiem.

Posługiwał się narracją autorską, w pierwszej osobie. Narrator w dziełach Grudzińskiego występuje w rolach obserwatora, komentatora, reportażysty lub uczestnika wydarzeń, co pozwala zarówno na specyficzną autobiograficzność, jak i otwartość narracji.

W esejach i recenzjach dużo miejsca poświęcił literaturze krajowej (twórczości Borowskiego, Herberta, Iwaszkiewicza, Nałkowskiej, Rudnickiego). Szczególną uwagę skupiał na pisarzach rosyjskich (Bablu, Sołżenicynie, Gorkim, Dostojewskim, Pasternaku, Mandelsztamie, Bułhakowie, Płatonowie). Wielokrotnie powracał do twórczości Kafki, Dostojewskiego, Conrada, Gombrowicza, Miłosza.

Herling-Grudziński w swojej twórczości skupiał się na zagadnieniu podstaw i wyznaczników człowieczeństwa. Temu też służyła analiza problemów moralnych, religijnych, egzystencjalnych, społecznych. W centrum uwagi pisarza znajdowały się takie kwestie jak cierpienie, zło, namiętność, sprawiedliwość, relacje pomiędzy etyką a estetyką, zagadnienia metafizyczne i religijne, także kwestie dotyczące losu, fatum, zła, krzywdy, namiętności.

Stałym tematem dzieł Herlinga-Grudzińskiego są sztuka, architektura, rzeźba i malarstwo portretowe, pejzażowe, religijne. Częstsze są też wątki autobiograficzne.

W twórczości tej znajdziemy stare legendy, kroniki i opowieści (włoskie, neapolitańskie). Stałymi elementami opowiadań są narracyjne rekonstrukcje losów bohaterów i wydarzeń, motywy podróży, nawiązania do innych utworów, parafrazy, aluzje, subtelne mistyfikacje literackie. Poszczególne historie pokazują świat, w którym zachowanie człowieczeństwa wymaga heroizmu i cierpienia.

Zdaniem Zdzisława Kudelskiego, Gustaw Herling-Grudziński to pisarz trudnej wiary w człowieka.

Ps. Polecam audycje Polskiego Radia poświęcone życiu i twórczości autora opowiadania „Portret wenecki”.

BIBLIOGRAFIA
  1. Hasło, Gustaw Herling-Grudziński, w, https://culture.pl/pl/tworca/gustaw-herling-grudzinski, dostęp 13.06.2019.
  2. Hasło, Gustaw Herling-Grudziński, w, Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, red. Artur Hutnikiweicz, Andrzej Lam, tom 1, Warszawa, 2000.
  3. Kudelski Zdzisław, Studia o Herlingu-Grodzińskim: twórczość – recepcja – biografia, Lublin 1998.