„Mózgu/ Korytarze kryjome”*. „Grace i Grace” – Margaret Atwood

Tytuł – Grace i Grace

Autor – Margaret Atwood

Tłumacz – Aldona Biała

Wydawnictwo – Noir Sur Blanc

Rok – 1998

  • DLA KOGO – dla fanów Margaret Atwood, powieści o kobietach, powieści psychologicznych, kryminałów wiktoriańskich
  • PO CO – by spędzić czas, zmagając się z meandrami psychiki ludzkiej
  • MOJA OCENA – 6/6
„Rzemiosło” Atwood

Margaret Atwood jest autorką wielu książek: powieści, zbiorów opowiadań, tomów poezji i rozpraw krytycznoliterackich. Jak zauważa Kazimiera Szczuka, kanadyjska autorka żongluje rozmaitymi stylami. Humorystycznym, mroczno-paranoicznym, kliniczno-psychologicznym. Wykorzystuje schematy powieści popularnej, ale zawsze w sposób przewrotny[1].

Wiktoriański kryminał[2] i powieść historyczna oparta na faktach w jednym

W przypadku Grace i Grace mamy do czynienia z rodzajem wiktoriańskiego kryminału, powieścią historyczną opartą na faktach, okrytych jednak pewną do dziś nieodgadnioną tajemnicą. To zbeletryzowana opowieść o najsłynniejszej kobiecie Kanady lat czterdziestych XIX wieku, która nie pozwoliła nikomu odkryć prawdy o swej naturze.

To historia niejakiej Grace Marks alias Mary Whitney, którą jako szesnastolatkę skazano na karę śmierci zamienioną później (opinie na jej temat od samego początku były podzielone) na karę dożywocia (ze względu na młody wiek, słabość kobiety i domniemaną niepoczytalność) za współudział w zamordowaniu swego pracodawcy i jego gospodyni (rzekomego wspólnika Grace powieszono). Po niespełna trzydziestu latach przebywania w więzieniu i domu dla obłąkanych kobieta została uniewinniona i rozpoczęła nowe życie.

Grace i Grace

Podczas lektury przede wszystkim zadajemy sobie pytanie kim była owa kobieta? Katem czy ofiarą? Niewinną, zastraszoną bezwolną niewiastą zmuszoną do zbrodni czy wyrachowaną, pozbawioną skrupułów zbrodniarką, potworem w kobiecej skórze? Obłąkaną czy tylko obłąkaną udającą?

Kobieta (nastolatka właściwie) wzbudzała skrajne uczucia, bardzo różnie ją odbierano i oceniano:

[…] o mnie napisano – że jestem nieludzkim potworem w skórze kobiety, że jestem niewinną ofiarą łajdaka, który pozbawił mnie własnej woli i groził mi śmiercią, że byłam zbyt nieświadoma, żeby wiedzieć, jak mam postąpić, i że powieszenie mnie byłoby przestępstwem popełnionym w majestacie prawa, że lubię zwierzęta, że jestem bardzo przystojna i mam świetlistą cerę, że mam niebieskie oczy, że mam zielone oczy, że mam kasztanowate, a także brązowe włosy, że jestem wysoka, ale również średniego wzrostu, że jestem dobrze i porządnie ubrana, że obrabowałam w tym celu zamordowaną kobietę, że sprawnie wykonuję swoją pracę, że mam kapryśne i kłótliwe usposobienie, że raczej sprawiam wrażenie osoby wyższego stanu, że jestem dobrą dziewczyną o ustępliwej naturze i nie można mi nic zarzucić, że jestem podstępna i kłamliwa, że mam nie po kolei w głowie i że jestem niewiele mądrzejsza od idioty. Ciekawe, jak można mówić o mnie tyle różnych rzeczy naraz? (s. 33)

Pozornie w powieści chodzi o odpowiedź na to pytanie kim była Grace Marks. Ale powieść Atwood nie byłaby powieścią Atwood, gdyby sprawa była tak prosta. W istocie nie chodzi bowiem o prawdę, tylko o portret psychologiczny osadzonej. A ten Atwood tworzy po mistrzowsku.

Forma

Grace poznajemy z podwójnej (dwugłosowej) narracji. Trzecioosobowej, z perspektywy psychiatry, który przybył, by zdiagnozować osadzoną oraz pierwszoosobowej, którą stanowią spostrzeżenia, wnioski, refleksje, myśli samej osadzonej. To jednak nie wszystko. Dodatkiem są wiersze otwierające każdy rozdział, będące swojego rodzaju komentarzami, a także listy, wspomnienia, rozmaite relacje, raporty i doniesienia prasowe.

Nienasycenia

Ta wielogłosowość sprawia, że te rozsypane kawałki odbiorca sam musi poskładać. Nie dane mu jednak będzie zaznać satysfakcji. Nie powstanie bowiem spójna całość. Pozostanie wiele luk, zadanych pytań bez odpowiedzi. Otwarte zakończenie przyniesie dodatkowo frustrację… Na pocieszenie mamy jedynie słowa samej autorki, która radzi czytelnikowi, „aby nie opowiadał się po żadnej ze stron, nie osądzał, stosując prosty podział na „winny” lub „niewinny”. Zdaniem Atwood musimy zaakceptować fakt, że są pytania, na które nigdy nie poznamy jednoznacznej odpowiedzi”[3].

Nie zmienia to jednak faktu, że lektura tej nieoczywistej polifonicznej powieść jest ucztą pierwszej klasy, w której autentyczność miesza się z literacką fikcją. Nie jesteśmy w stanie oddzielić tych dwóch światów. Atwood na podstawie znanych faktów, zdobytych informacji, materiałów archiwalnych, korespondencji dotyczącej oskarżonej, doniesień prasowych z tamtych czasów stworzyła, wypełniając puste miejsca fikcją, intrygującą opowieść.

Próba poznania niepoznawalnego

Główną bohaterkę powieści poznajemy, gdy ta odsiaduje w więzieniu wyrok dożywocia. Grace udało się uniknąć śmierci dzięki staraniom adwokata i grupy obywateli, którzy uparcie wnosili o jej uniewinnienie. Pod naciskiem opinii publicznej sędzia przystał na to, aby zamienić karę śmierci na dożywocie. Jednak obrońcy kobiety nie dawali za wygraną. Duchowny wraz z lokalną społecznością wciąż czynił starania, by Grace uniewinnić. Pomóc miała opinia pewnego ambitnego o sporych aspiracjach psychiatry ze Stanów Zjednoczonych.

Do więzienia przybył zatem Simon Jordan – ów lekarz, by zbadać meandry umysłu osadzonej. Ich rozmowy – teraźniejszość – odbywające się w salonie komendanta więzienia, odsłaniają przed czytelnikiem historię życia Grace Marks – przeszłość.

Każde kolejne spotkanie odkrywa stopniowo przeszłość Grace, krok po kroku zbliżając do wydarzeń, które zaprowadziły ją niemalże na szafot – do miejsca, w którym obecnie się znajduje. Z rozmów tych dowiadujemy się między innymi o jej trudnym dzieciństwie spędzonym w Irlandii, o biedzie, o ojcu alkoholiku, w końcu o emigracji całej rodziny do Kanady, o śmierci matki na statku, pogrzebie, o dotarciu do nowej ojczyzny i niełatwych początkach lepszego życia. Dalej o pracy w domu państwa Parkinsonów, u którym służyła niejaka Mary Whitney, o ich przyjaźni, o śmierci Mary, w końcu o tym, jak Grace trafiła na służbę do niejakiego Thomasa Kinneara – tego, którego rzekomo wraz z Jamesem McDermottem zamordowała.

Podczas tych spotkań, osadzona nie ucieka od odpowiedzi, jest otwarta i życzliwa. Jednak każda jej myśl, wypowiedź uzmysławia nam, że nie mamy do czynienia z bezwolną i złamaną istotą, tylko z samoświadomą kobietą o skomplikowanej, bo niejednoznacznej naturze, która fascynuje nas coraz bardziej, mimo że czujemy, iż wodzi nas za nos, że pogrywa sobie z nami, tak samo jak i doktorem. Słowem, że prowadzi własną grę, której reguły sama dyktuje.

Wymykająca się poznanie

Autorka nie odpowiada jednoznacznie na nurtujące pytanie: jaka jest Grace? Która miałaby przybliżyć do prawdy. Z tych spotkań i rozmów wyłania się wielowymiarowa, niejednoznaczna natura Grace. Wymyka się skrajnym, jednoznacznym, czarno-białym opiniom. Nie jest kobietą niewinną i bezwolną, ale też trudno powiedzieć, że jest zdemoralizowaną i wyrachowaną prowodyrką. Jest z pewnością kobietą opanowaną i powściągliwą, ale i samoświadomą, silną, pewną siebie, logicznie myślącą o odważnych i sprecyzowanych poglądach, wolną od konwenansów, stereotypów, daleką od skostniałych i konserwatywnych poglądów:

To obłudnicy, myślą, że kościół to klatka, w której można zamknąć Boga, żeby nie włóczył się po ziemi w ciągu tygodnia, wtrącając się w ich sprawy i zaglądając w głębiny, mrok i hipokryzję ich serc oraz stwierdzając brak prawdziwej dobroci. Wierzą, że może im zawracać głowę tylko w niedziele, kiedy mają na sobie najlepsze ubrania i przybierają świętobliwe miny, myją do czysta ręce i zakładają rękawiczki i wszystko mają z góry przygotowane. (s. 244)

[…] łóżko to takie spokojne miejsce, które […] oznacza odpoczynek i twardy sen. Ale nie dla każdego jest takie. W łóżku może się dziać wiele złego. To tam przychodzimy na świat, co jest pierwszym niebezpieczeństwem w naszym życiu; i tam kobiety rodzą dzieci, często przy tym umierając. Tam odbywa się akt między mężczyzną a kobietą, […]. Niektórzy nazywają to miłością, inni niedolą albo przynajmniej niewygodą, którą muszą ścierpieć. I wreszcie łóżko to miejsce, w którym śpimy, śnimy i często umieramy. (s. 159)

Nie docieramy jednak do sedna bohaterki. Co z jednej strony wywołuje konsternację odbiorcy, z drugiej jednak, po zastanowieniu, musimy przyznać, że jest to jedynie słuszne rozwiązanie – brak w istocie rozwiązania wydaje się po prostu najbliższy prawdy, autentyczny, najwięcej mówiący o rzeczywistości.

Historia ducha tamtego czasu

To jednak nie wszystko. Grace i Grace to również fascynująca historia ducha tamtego czasu. Opowieść o słynnej morderczyni nie jest pozbawiona tła, które stanowi tu istotny element. Uwydatnia bowiem złożoność problemu i umieszcza sprawę w szerszym kontekście.

Atwood przemyca tu niejako opowieść o kanadyjskim społeczeństwie epoki wiktoriańskiej, o jego zwyczajach, modach, mentalności, postrzeganiu rzeczywistości. Możemy więc obserwować zachodzące zmiany społeczne i obyczajowe. Autorka przywołuje sprawy, które były wówczas w orbicie zainteresowań pewnych kręgów i które szeroko komentowano. Zainteresowanie ludzkim umysłem, wszelkimi odchyleniami od normy, przyczyniło się do rozwoju rozmaitych teorii na ten temat. Ciekawość budziły takie kwestie jak pamięć, amnezja, somnambulizm, sny, histeria, stany transowe, hipnoza, spirytyzm, mesmeryzm.

Szukając więc sposobu dotarcia do prawdy – poznania meandrów psychiki kobiety (Grace) i odkrycia prawdy (winna czy niewinna) – zaintrygowane kręgi szukały odpowiedniego klucza.

Atwood zaś zainteresowana procesem kształtowania się opinii publicznej na temat skazanej, analizuje stosunek społeczności do osadzonej i naszkicuje jej portret zbiorowy, który jest nie mniej fascynujący niż portret psychologiczny samej Grace.

* Emily Dickinson, 670 (Nie trzeba być Komnatą…), w, Wiersze wybrane, red. i przekł. Stanisław Barańczak, Kraków 2016, s. 159.

** Tytuł oryginalny – Alias Grace, rok pierwszego wydania – 1996, rok pierwszego wydania polskiego – 1998.


[1] Kazimiera Szczuka, Witajcie w Gileadzie, opublikowano 10.04.2006, https://kultura.onet.pl/wiadomosci/witajcie-w-gileadzie/rf801fx, dostęp 18.02.2018.

[2] Ibidem.

[3] „Grace i Grace” Margaret Atwood – historia XIX-wiecznej morderczyni, o której do dziś nie znamy całej prawdy, opublikowano 02.12.2017, http://booklips.pl/premiery-i-zapowiedzi/grace-i-grace-margaret-atwood-historia-xix-wiecznej-morderczyni-o-ktorej-do-dzis-nie-znamy-calej-prawdy/, dostęp 18.02.2018.

BIBLIOGRAFIA
  1. „Grace i Grace” Margaret Atwood – historia XIX-wiecznej morderczyni, o której do dziś nie znamy całej prawdy, opublikowano 02.12.2017, http://booklips.pl/premiery-i-zapowiedzi/grace-i-grace-margaret-atwood-historia-xix-wiecznej-morderczyni-o-ktorej-do-dzis-nie-znamy-calej-prawdy/, dostęp 18.02.2018.
  2. Atwood Margaret, Posłowie, w, Grace i Grace, Warszawa 1998.
  3. Dickinson Emily, Wiersze wybrane, red. i przekł. Stanisław Barańczak, Kraków 2016.
  4. Janota Paulina, Winna czy niewinna?, opublikowano 10.01.2018, http://booklips.pl/recenzje/winna-czy-niewinna/, dostęp 18.02.2018.
  5. Szczuka Kazimiera, Witajcie w Gileadzie, opublikowano 10.04.2006, https://kultura.onet.pl/wiadomosci/witajcie-w-gileadzie/rf801fx, dostęp 18.02.2018.

Walentynki – na pokuszenie

WalentynkiSłowom…

Walentynki, Dzień św. Walentego, Dzień Zakochanych – święto to pasuje do mnie jak przysłowiowa pięść do nosa, no, ale, żeby nie było, że jestem nieczuła, niewrażliwa, lodowata, z kamieniem zamiast serca 😉 !!!

Był sobie raz taki pan, i drugi, i trzeci, siódmy… Jednego, drugiego, trzeciego, siódmego… pokochałam miłością taką, na jaką sobie zasłużyli.

Jeden[1] uwiódł, zapewniając:

Miłość Ci wszystko wybaczy

Smutek zamieni Ci w śmiech.

Miłość tak pięknie tłumaczy:

Zdradę i kłamstwo i grzech.

Choćbyś ją przeklął w rozpaczy,

Że jest okrutna i zła,

Miłość Ci wszystko wybaczy

Bo miłość, mój miły, to ja.

Jeśli pokochasz tak mocno jak ja,

Tak tkliwie, żarliwie, tak wiesz,

Do ostatka, do szału, do dna,

To zdradzaj mnie wtedy i grzesz.

Bo miłość Ci wszystko wybaczy

Smutek zamieni Ci w śmiech.

Miłość tak pięknie tłumaczy:

Zdradę i kłamstwo i grzech.

Choćbyś ją przeklął w rozpaczy,

Że jest okrutna i zła,

Miłość Ci wszystko wybaczy

Bo miłość, mój miły, to ja.

Drugi[2] zaś mawiając:

Kochałbym cię (psiakrew, cholera!),

gdyby nie ta niepewność,

gdyby nie to, że serce zżera

złość, tęsknota i rzewność.

Byłbym wierny jak ten pies Burek,

chętnie sypiałbym na słomiance,

ale ty masz taką naturę,

że nie życzę żadnej kochance.

Kochałbym cię (sto tysięcy diabłów),

kochałbym (niech nagła krew zaleje!),

ale na mnie coś takiego spadło,

że już nie wiem, co się ze mną dzieje:

z fotografią, jak kto głupi, się witam,

z fotografią (psiakrew!) się liczę,

pójdę spać i nie zasnę przed świtem,

póki z grzechów się jej nie wyliczę,

a te grzechy (psiakrew!) malutkie,

więc (cholera) złości się grzesznik:

że na przykład, wczoraj piłem wódkę

lub że pani Iks – niekoniecznie.

Cóż mi z tego (psiakrew!), żem wierny,

taki, co to „ślady po stopach”?…

Moja miła, minął październik,

moja miła (psiakrew!), mija listopad.

Moja miła, całe życie mija…

Miła! Miła! – powtarzam ze szlochem…

To mi życie daje, to zabija,

że ja ciągle (psiakrew!) ciebie kocham.

Czasem lamentując[3]:

Tyś mnie kochała, ale nie tak,

jak kochać trzeba,

i szliśmy razem, ale nie w takt –

przebacz.

Ja jeszcze długo… Rok albo dwa.

Potem zapomnę.

Teraz, gdy boli, teraz, gdy trwa,

dzwonię podzwonne.

A tobie, miła, na co ten dzwon

brzmiący z oddali?

Miłość niewielka, błahy jej zgon,

i idziesz dalej.

Cóż mam od życia? – troskę i pieśń

(ciebie już nie ma).

Muszę im ufać, muszę je nieść,

pisać poemat.

Cóż mam od życia? – chyba już wiesz,

czujna i płocha? –

tylko ten smutek, tylko ten wiersz,

który mnie kocha.

Trzeci[4] wyjaśniając:

Powiedz mi jak mnie kochasz.

— Powiem.

— Więc?

— Kocham cię w słońcu. I przy blasku świec.

Kocham cię w kapeluszu i w berecie.

W wielkim wietrze na szosie, i na koncercie.

W bzach i w brzozach, i w malinach, i w klonach.

I gdy śpisz. I gdy pracujesz skupiona.

I gdy jajko roztłukujesz ładnie —

nawet wtedy, gdy ci łyżka spadnie.

W taksówce. I w samochodzie. Bez wyjątku.

I na końcu ulicy. I na początku.

I gdy włosy grzebieniem rozdzielisz.

W niebezpieczeństwie. I na karuzeli.

W morzu. W górach. W kaloszach. I boso.

Dzisiaj. Wczoraj. I jutro. Dniem i nocą.

I wiosną, kiedy jaskółka przylata.

— A latem jak mnie kochasz?

— Jak treść lata.

— A jesienią, gdy chmurki i humorki?

— Nawet wtedy, gdy gubisz parasolki.

— A gdy zima posrebrzy ramy okien?

— Zimą kocham cię jak wesoły ogień.

Blisko przy twoim sercu. Koło niego.

A za oknami śnieg. Wrony na śniegu.

I też zapewniając[5]:

Kochanie, moje kochanie,

dobranoc, już jesteś senna –

i widzę twój sen na ścianie,

i noc jest taka wiosenna!

Jedyna moja na świecie,

jakże wysławię twe imię?

Ty jesteś mi wodą w lecie

i rękawicami w zimie.

Tyś szczęście moje wiosenne,

zimowe, latowe, jesienne –

lecz powiedz mi na dobranoc,

wyszeptaj przez usta senne:

za cóż to taka zapłata,

ten raj przy Tobie tak błogi?…

Tyś jesteś światłem świata

i pieśnią mojej drogi.

Siódmy[6] zapomnieć nie dając:

W malinowym chruśniaku, przed ciekawych wzrokiem

Zapodziani po głowy, przez długie godziny

Zrywaliśmy przybyłe tej nocy maliny.

Palce miałaś na oślep skrwawione ich sokiem.

Bąk złośnik huczał basem, jakby straszył kwiaty,

Rdzawe guzy na słońcu wygrzewał liść chory,

Złachmaniałych pajęczyn skrzyły się wisiory,

I szedł tyłem na grzbiecie jakiś żuk kosmaty.

Duszno było od malin, któreś, szepcząc, rwała,

A szept nasz tylko wówczas nacichał w ich woni,

Gdym wargami wygarniał z podanej mi dłoni

Owoce, przepojone wonią twego ciała.

I stały się maliny narzędziem pieszczoty

Tej pierwszej, tej zdziwionej, która w całym niebie

Nie zna innych upojeń, oprócz samej siebie,

I chce się wciąż powtarzać dla własnej dziwoty.

I nie wiem, jak się stało, w którym okamgnieniu,

Żeś dotknęła mi wargą spoconego czoła,

Porwałem twoje dłonie — oddałaś w skupieniu

A chruśniak malinowy trwał wciąż dookoła.

Ech, te dni i tamte noce… Pod kołdrą z latarką, by nikt nie dostrzegł, że oddaję się znajomościom ulotnym, żem niemądra i daję się wodzić na pokuszenie słowom…


[1] Julian Tuwim, Miłość ci wszystko wybaczy.

[2] Władysław Broniewski, Ze złości.

[3] Idem, Wiersz ostatni.

[4] Konstanty Ildefons Gałczyński, Rozmowa liryczna.

[5] Idem, List jeńca.

[6] Bolesław Leśmian, W malinowym chruśniaku.

Kartoteka 59

Kartoteka 59 - Bertolt Brecht - przedstawiciel literatury niemieckiej
Bertolt Brecht, fragment

Bertolt Brecht

10 lutego 1898 – 14 sierpnia 1956 

Niemiecki pisarka, dramaturg, teoretyk teatru, inscenizator, poeta, autor dramatu Matki Courage i jej dzieci i musicalu Opera za trzy grosze (adaptacji opery Johna Gaya pt. Opera żebracza), do którego muzykę napisał Kurt Weill.

Pulitzery, Bookery… – Dramat pierwszej klasy. „Wchodzi koń do baru” – David Grosman

Wchodzi koń do baruTytuł – Wchodzi koń do baru

Autor – David Grosman

Tłumacz – Regina Gromacka

Wydawnictwo – Świat Książki

Rok – 2016

  • DLA KOGO – dla wrażliwców, dla koneserów niewielkich powieści, dla fanów mocnej literatury, dla wielbicieli historii, tradycji, kultury i literatury izraelskiej, żydowskiej, dla ceniących sobie oryginalną opowieść o przeszłości, dla łowców nagród
  • PO CO – by rozumieć lepiej
  • MOJA OCENA – 5/6
Booker dla Izraelczyka

David Grossman to jeden z bardziej znany izraelski pisarz. Serwuje nam literaturę najwyższej próby. Jego powieści stawiane są obok najcenniejszych dzieł historii literatury powszechnej (takich jak Wściekłość i wrzask, Sto lat samotności czy Blaszany bębenek). Odbiorców swoich dzieł – Bądź mi nożem, Patrz pod: Miłość, Ciałem rozumiem, Księga gramatyki intymnej, Poza czasem, Tam, gdzie kończy się kraj, Kto ze mną pobiegnie – przyzwyczaił do tego, że jest panem od trudnych pytań[1]. Nie inaczej jest z ostatnią jego powieścią.

Wchodzi koń do baru w 2017 otrzymała Międzynarodową Nagrodę Bookera (The Man Booker International Prize), która przyznawana jest pisarzom z całego świata, bez względu na język, w jakim tworzą. Warunkiem jest dostępność publikacji w języku angielskim (uhonorowywany jest nie tylko autor, ale i tłumacz).

Stand-up jakiego nie znacie

To niewielka książka o sporej sile rażenia! Tak tylko można określić tę skromną powieść o zabawnym tytule (inna wersja rodzimego dowcipu „Przychodzi baba do lekarza”). Bo tak też jest w istocie. Uderza niespodziewanie, celnie trafiając i pozostawiając wyraźny ślad.

Wchodzi koń do baru ma znikomą fabułę, akcji – żadnej, bohatera – jednego z wielu. Mimo to jej ładunek jest ogromny.

Powszedniość

Podrzędny klub w Netanja, niewielkiej mieścinie, do którego wieczorem ściągają miejscowi, oczekując po ciężkim dniu mało wysublimowanej rozrywki, chcą poddać się chwili i zapomnieć o trudzie powszednim, słuchając dowcipów mistrza w swoim fachu, starego wyjadacza, chcącego sobie dorobić podstarzałego komika.

Po jednej stronie scena, po drugiej widownia. Po jednej stronie on, po drugiej oni. Po jednej stronie artysta, któremu wewnątrz się kotłuje, po drugiej publiczność żądna krwi – rozrywki. Mówisz masz! Zasady jasne, granice wyznaczone.

Przelana czara goryczy

Jednak artysta to dusza wrażliwa – widzi więcej, słyszy więcej, czuje więcej. Narzucone ramy uwierają go, są za ciasne, ograniczają. Kwestią więc czasu jest wyjście poza, zerwanie niepisanej umowy.

Komik starannie taki moment zaplanował. Dwudziestego sierpnia, w czwartek, w dzień swoich pięćdziesiątych siódmych urodzin. Wieczór ten miał być dla artysty wyjątkowy. Ta rocznicowa data posłużyła mu za pretekst do…

Wśród publiczności znalazł się gość specjalny – Awiszaj Lazar, przyjaciel z dawnych lat (narrator opowieści), emerytowany sędzia, z którym komik na wiele lat utracił kontakt, którego teraz zaprosił na swój występ.

Wiwisekcja

Tego wieczora, Dowale Gee, Żyd, potomek ofiar Holocaustu, błyskotliwy, inteligentny, jak na komika przystało sprawnie manipulujący publicznością, którą się bawi, którą z wprawą prowokuje, płynie przechodzi od niewybrednych żartów do osobistych wynurzeń. Urodziny stały się więc pretekstem do spowiedzi, wiwisekcji – rozrachunku z przeszłością, która nie daje mu spokoju. Opowiada o swoim domu, o rodzicach, o trudnym dzieciństwie, o lękach, traumach, porażkach i wydarzeniach, których męczą go do dziś. Choć jego opowieść jest niezwykle osobista, indywidualna, to jest to opowieść o doświadczeniu zbiorowy. Komik, błaznując, opowiada o tym, co nieobce jest innym, co nieobce jest Izraelczykom, Żydom, których Holokaust bezpośrednio nie dotknął, gdyż należą do następnego pokolenia, ale jest stale obecny w ich egzystencji. Swe gorzkie historie przeplata dowcipami, które jednak nie są już zabawne.

Dowale jest okrutny, bezwzględny wobec każdego i wobec wszystkiego, nie ma litości dla nikogo i niczego. Nie szczędzi siebie, kpi z mieszkańców Netanja, z widzów, z gości, z przeszłości narodu, historii, kultury, tradycji, z sytuacji politycznej kraju. Nie ma dla niego żadnych świętości, tematów, których nie kala. Nie ma zahamowań, nie cofa się, idzie po przysłowiowych trupach.

Występ komika tym razem jednak nie wzbudza entuzjazmu widzów. Nie przyszli po to, by zastanawiać się nad pozbawionym sensu życiem. Przyszli po to, by o tym zapomnieć. Komediowe przedstawienie powoli zaczyna przypominać groteskę. Publiczność, którą artysta wprawia w coraz większą konsternację, powoli zaczyna okazywać swą dezaprobatę.

Komik jednak nie zważa na to, jest zupełnie obojętny na zniesmaczenie i zażenowanie odbiorców. Chce tylko jednego: rozliczenia się ze swojego życia oraz sprawiedliwej oceny i sprawiedliwego werdyktu obecnego na sali sędziego, który słyną z wydawania surowych wyroków.

Katharsis

W istocie, na oczach widowni rozgrywa się coś, co nie ma nic wspólnego z lekką rozrywką. To mrożący krew w żyłach spektakl, dramat pierwszej klasy, który ostatecznie może przynieść tylko oczyszczenie i ukojenie.

Komik, który na celownik bierze siebie i swoje życie, w istocie grzebie we wnętrzach innych, wyciąga na wierzch to, co tak skrzętnie skrywają, także przed sobą. Obnażając siebie, obnaża widzów. Konfrontuje ich z tym, od czego uciekają. Rozdrapuje rany, które wciąż są świeże, które wciąż się sączą.

Ten sceniczny monolog komika jest niejako przedostatnim aktem jego egzystencji. Artysta, rozliczając się z przeszłością, która przez lata ciążyła i zatruwała mu życie, wypełnia niejako swój obowiązek wobec innych, wobec kraju, wobec narodu, też wobec siebie.

My, odbiorcy

Odbiorcami są tu nie tylko widzowie goszczący w klubie. Odbiorcami są też czytelnicy powieści Grosmana. My także uczestniczymy w tym osobliwym przedstawieniu/ narracji. Dajemy się wciągnąć w grę komika/ pisarza. Dajemy sobą manipulować, dajemy się zwodzić, prowokować. Szybko przestaje nam być wesoło i lekko. Coś zaczyna nas uwierać, czujemy współczucie, niestosowność, zażenowanie, odrazę, złość, sprzeciw.

Wybór?

Pozornie odbiorca ma wybór. Może wyjść z klubu, może zakończyć lekturę przed jej ostatnim zdaniem, ale jakiś wewnętrzny przymus nie pozwala mu na ten gest. Czeka na dalszy rozwój wydarzeń. Na finał.

Jesteśmy jednak u kresu wytrzymałości. Wybuch nie następuje tylko dlatego, że akcja traw tylko jeden krótki wieczór, tylko dlatego, że powieść ma niewiele stron. Więcej odbiorca nie zdołałby udźwignąć.

Inaczej

Powieść Wchodzi koń do baru poświęcona jest kwestiom wszystkim dobrze znanym. Grosmanowi udało się jednak ten eksplorowany na wiele różnych sposobów temat pokazać nieco odmiennie. Niewątpliwie nie co, ale jak odgrywa tu decydujące znaczenie. Powieść ta to kunszt formy, języka. Autor znakomicie dozuje nam skrajne bardzo emocje. Jedne przełamuje drugimi. Umiejętnie miesza jakże odmienne estetyki, dzięki czemu nie przytłacza nas, nie szantażuje emocjonalnie. Dochodzi do niebezpiecznych granic, nigdy jednak ich nie przekraczając.

Mimo że temat powieści jest konkretny, a koloryt lokalny jest tu znaczącym składnikiem świata przedstawionego, to wymowa dzieła tego Izraelskiego pisarza wykracza poza te ramy.

* Tytuł oryginalny – Us echad nichnas lebar, rok pierwszego wydania – 2016, rok pierwszego wydania polskiego – 2016.


[1] Izabela Osiadacz, Dawid Grosman – pisarz trudnych pytań, opublikowano 07.10.2014, https://xiegarnia.pl/artykuly/dawid-grosman-pisarz-trudnych-pytan/, dostęp 11.02.2018.